Chương 4: Mùi Khét Của Đất Độc

Hơi lạnh toát ra từ lớp men bóng loáng truyền qua đầu ngón tay chai sạn khiến cụ Đàng Thị Mai Trâm khẽ giật mình. Suốt hơn một thế kỷ gắn bó với đất mẹ sông Quao, chưa bao giờ cụ chạm phải thứ sản phẩm nào kỳ dị đến thế. Nó không có hơi ấm êm dịu của hạt phù sa ngậm nắng, không có hơi thở phập phồng của thớ đất sét vừa nhào nước nguồn, mà trơ trơ, lạnh ngắt như mảnh sắt tây vùi sâu dưới đáy giếng hoang.

Cụ Trâm từ từ rút tay lại, ánh mắt quắc thước quét qua khoảnh sân đất nện. Ngọn gió bấc từ đồi cát Nam Cương vẫn ràn rạt thổi qua rặng me già, cuốn theo bụi cát khô khốc. Phía sau chõng tre, mấy người phụ nữ Chăm trong họ Đàng đang nhào đất cũng dừng hẳn tay, đưa mắt lo âu nhìn về phía bệ gỗ. Đàng Thị Thu Cúc đứng nép bên mé hiên nhà rường, hai bàn tay thô ráp chùi vội vào mép tạp dề dệt chỉ chàm, đôi chân mày thắt lại nặng trĩu.

“Mây!” Thanh âm cụ Trâm cất lên, trầm đục mà đanh gọn như tiếng gõ mõ tre đầu xóm. “Bưng chiếc bình này đặt lên bệ đất giữa sân cho Cố.”

Đàng Thị Như Mây thoáng ngơ ngác trước mệnh lệnh bất ngờ của cụ cố, nhưng trước vẻ mặt uy nghiêm bách tuế, cô không dám chần chừ. Đôi vai mảnh khảnh khẽ gồng lên, Mây cẩn thận ôm lấy chiếc bình gốm dập khuôn trơn tuột, bước từng bước rụt rè đặt nó lên khối đất nện tròn trịa giữa bãi sân – nơi bao đời phụ nữ họ Đàng vẫn dùng làm tâm điểm để nhịp chân đi lùi nắn vuốt.

Cụ Trâm chống cây gậy tre già xuống đất, từng bước khoan thai tiến lại gần bệ đất. Đôi bàn chân trần nứt nẻ của cụ in từng vết lõm vững chãi trên nền cát sông Lu lạo xạo. Cụ đứng sừng sững bên cạnh chiếc bình gốm của công ty Hoàng Long, vóc dáng còng nhẹ nhưng tỏa ra phong thái uy nghiêm của bậc tộc trưởng mẫu hệ.

Cụ vươn tay, những ngón tay gầy guộc chằng chịt gân xanh khẽ miết dọc từ vành miệng tròn trịa xuống đến phần đáy nở rộng. Cảm giác trơn tuột giả tạo dưới lòng bàn tay khiến cụ nhíu mày. Người thợ làng Bàu Trúc dùng da thịt để thấu hiểu đất sét; mỗi tấc phù sa nhào nặn ra đều phải có độ đàn hồi tự nhiên, biết thở cùng hơi ấm bàn tay con người. Nhưng chiếc bình trước mắt cụ hoàn toàn vô hồn. Thân gốm cứng đờ, bề mặt phẳng lì như một tấm tôn lạnh, không hề cảm nhận được sự hiện diện của những hạt cát mịn sông Lu – thứ khung xương cốt lõi nâng đỡ gốm qua ngọn lửa than nung rơm lộ thiên. Nó giống như một khối vật chất bị máy móc nghiền ép thô bạo, cưỡng bức thành hình trong chốc lát mà không trải qua sự lắng đọng nào của trời đất.

“Mây nhìn kỹ xem,” cụ Trâm cất tiếng, ngón tay trỏ gõ nhẹ lên thân bình phát ra tiếng kêu đanh nhưng khô khốc, rỗng tuếch. “Đất sông Quao kết duyên cùng cát sông Lu, dẫu thô ráp nhưng dẻo dai, ấm áp như da thịt con người. Chiếc bình này láng cóng, trơn trượt như da rắn, bên trong lại cứng quắt, lạnh ngắt. Đây là thứ hình hài bị sắt thép bức ép, không phải gốm sinh ra từ tình yêu và đôi tay phụ nữ Chăm.”

Mây bối rối bước lên nửa bước, hai tay xoắn chặt vạt áo sơ mi, giọng vội vã phân bua:

“Cố ơi, thời buổi công nghiệp hóa rồi, người ta dùng máy nén thủy lực ép hàng tấn lực vào khuôn mới được đều đặn tăm tắp như thế. Nhờ ép chặt nên mặt gốm mới láng, tiết kiệm được bao nhiêu công chuốt cạo bằng vỏ ốc. Khách hàng bên châu Âu chỉ chuộng sự tinh xảo, đồng đều này thôi. Cố đừng khắt khe quá mà lỡ mất cơ hội mở rộng xưởng của dòng họ...”

Cụ Trâm không đáp lời đứa cháu cố. Cụ khẽ nghiêng đầu, cúi sát mặt xuống miệng bình.

Đôi cánh mũi phập phồng đón lấy luồng khí quẩn quanh trong lòng gốm. Ngay khoảnh khắc ấy, gương mặt từng trải của cụ bách tuế lập tức biến sắc. Một mùi khét lẹt xộc thẳng vào khứu giác – thứ mùi hôi nồng, cay xè của hóa chất công nghiệp, hòa lẫn với mùi tanh lạnh của kim loại nặng. Nó hoàn toàn trái ngược với mùi thơm ngai ngái, thanh khiết của phù sa mùa nước lũ mà cụ đã gắn bó trọn vẹn một trăm linh bốn năm qua.

Lồng ngực cụ Trâm nghẹn lại bởi một cơn phẫn nộ dâng trào.

“Mùi này mà con dám bảo là gốm Bàu Trúc sao?” Cụ Trâm ngước mắt nhìn thẳng vào Như Mây, giọng nói rền vang khiến mấy chú chim sẻ trên mái ngói rường hoảng hốt vỗ cánh bay vụt lên trời. “Mùi khét của hóa chất, mùi hôi nồng của quặng lạ! Thứ đất này mà đem chứa nước thì người uống phải rước họa, đem nấu cơm thì con trẻ mang tật! Con vì mấy đồng bạc lợi nhuận mà để kẻ gian đưa đất độc vào làng nghề này ư?”

“Không phải đâu Cố!” Mây hốt hoảng xua tay, gương mặt thoắt cái trắng bệch. “Bên Hoàng Long họ cam kết đây là phụ gia kết dính hiện đại, nung xong sẽ an toàn tuyệt đối, đáp ứng đúng chuẩn xuất khẩu. Giám đốc Thắng bảo...”