Chương 1: Chuyến phà chiều muộn

Mặt trời chiều như một hòn than đượm đỏ quạch, từ từ chìm xuống rặng bần ngập mặn phía hạ lưu sông Tiền. Dòng nước đỏ nặng phù sa mùa cạn chảy lững lờ, cõng theo từng mảng lục bình trôi dạt vô định, chốc chốc lại dập dềnh vỗ vào mạn chiếc phà sắt già nua cũ kỹ.

Lê Cẩm Tú đứng nép sát lan can hoen rỉ ở mũi phà. Chiếc vali kéo màu ghi xám dựng sát chân, tay cầm bám chặt vào thanh sắt lạnh ngắt. Gió chướng cuối năm lồng lộng thổi từ mặt sông lên, thốc vào mặt mang theo cái ngai ngái nồng nàn của bùn bãi quyện lẫn mùi dầu máy sặc sụa của buồng lái. Gió thổi tung mái tóc đen nhánh vốn được buộc vội, hất những sợi tóc tơ lòa xòa trước trán. Tú không buồn đưa tay gạt, chỉ lặng lẽ nheo đôi mắt cay xè nhìn sang bờ cù lao An Bình phía bên kia.

Cách đây năm ngày, cô vẫn còn giam mình trong căn phòng thí nghiệm vô trùng sáng trưng ánh đèn huỳnh quang của Viện Công nghệ Sinh học ứng dụng tại thành phố Hồ Chí Minh. Nhưng ánh đèn rực rỡ và những chiếc áo blouse trắng tinh tươm ấy giờ đây chỉ để lại trong lòng cô một vết cắt buốt nhói.

Hơn hai năm ròng rã ăn ngủ cùng đĩa petri, hàng ngàn mẫu đất, mẫu vi sinh vật bản địa vùng châu thổ mà cô cất công gom góp từ những chuyến đi thực địa gian khổ, cuối cùng lại biến thành bậc thang để người khác bước lên đài danh vọng. Trịnh Vũ – người đàn ông cùng cô chia sẻ từng mẩu bánh mì khô khốc trong đêm trực, người từng hứa hẹn về một tương lai cùng nhau đưa hạt giống hữu cơ ra biển lớn – đã thản nhiên đứng trên bục vinh danh của hội đồng khoa học, đọc to bản báo cáo đề tài nghiên cứu vi sinh phục hồi đất phèn mặn.

Tên tác giả đứng đầu bản báo cáo là anh ta, tên thứ hai là vị giáo sư đỡ đầu đáng kính. Còn cái tên Lê Cẩm Tú của cô bị gạt phắt xuống hàng chú thích cảm ơn ở trang phụ lục cuối cùng, nhỏ nhoi và vô hình.

Khi Tú đứng trước bàn làm việc chất vấn trong uất nghẹn, đáp lại cô chỉ là nụ cười nửa miệng lạnh tanh của Vũ: “Tú à, em thực tế chút đi. Em có năng lực làm chuyên môn, nhưng quan hệ và tầm nhìn chiến lược thì anh và thầy mới lo được. Đề tài này muốn có kinh phí rót xuống thì phải đứng tên anh. Chút danh phận đó, em nhường cho anh thì mất mát gì đâu?”

Sự phản bội trơ tráo như một gáo nước đá dội thẳng vào tim, làm đông cứng mọi nhiệt huyết của một thủ khoa Nông nghiệp công nghệ cao tròn hai mươi sáu tuổi. Cô nộp đơn xin nghỉ việc ngay trong đêm, gom hết đồ đạc cá nhân trong một chiếc thùng các-tông nhỏ, dứt khoát rũ bỏ phố thị phồn hoa mà bốn năm trước cô từng hăm hở bước chân vào.

Cô không trốn chạy. Chỉ là tâm hồn cô đã kiệt quệ đến mức khô khốc, tựa như mảnh đất nứt nẻ khao khát một giọt nước lành.

“Keng! Cạch!”

Tiếng xích sắt nặng nề va đập vào tấm ván cầu phà kéo Tú giật mình quay về thực tại. Mỏ phà đập mạnh xuống mép bến xi măng ẩm ướt, làm bắn lên vài tia nước đục ngầu. Dòng người hối hả nổ máy xe, tiếng còi inh ỏi chen chúc nhau rời phà để kịp về nhà trước khi trời sập tối.

Tú hít sâu một hơi, kéo cần vali, hòa vào dòng người bước lên triền dốc bến cù lao.

Đón cô là con đường đan nhỏ ngoằn ngoèo men theo bờ rạch rợp bóng dừa nước. Không khí ở quê vẫn mang một nét gì đó rất đỗi dịu dàng, lắng đọng, như muốn ôm lấy đứa con lưu lạc vừa trở về. Đi được chừng cây số, cây cầu Phù Sa quen thuộc hiện ra trước mắt. Cây cầu bê tông nhỏ hẹp bắc qua một nhánh rạch thông ra sông lớn, thay thế cho chiếc cầu khỉ lắt lẻo năm xưa mà ba cô từng dắt tay cô qua mỗi bận đến trường. Đứng giữa nhịp cầu, gió sông thổi thốc qua vạt áo sơ mi rộng thùng thình, mang lại chút cảm giác thanh thản hiếm hoi sau những ngày dài ngột ngạt.

Thế nhưng, khi vừa bước qua khỏi dốc cầu để rẽ vào con đường đất dẫn vào vườn nhà, bước chân của Tú bỗng khựng lại.

Cảnh tượng trước mắt khiến lồng ngực cô thắt nghẹn.

Trong ký ức của Tú, mỗi độ chớm bước vào tháng Chạp, mảnh vườn hơn một héc-ta rưỡi của tía cô luôn là một dải lụa xanh biếc ngút ngàn. Những tán bưởi da xanh sum sê che kín cả mặt đất, tán này đan vào tán kia rợp bóng mát rượi. Dưới mương, dòng nước ngọt lịm chở đầy phù sa mơn mởn rong rêu, cá quẫy tăm rộn rã. Mùi hoa bưởi nở muộn thoang thoảng dịu ngọt, hòa cùng mùi đất ẩm ngai ngái tạo nên một thứ hương vị quê hương mà chỉ cần nhắm mắt lại cô cũng có thể cảm nhận rành rọt.

Nhưng hiện thực bày ra trước mắt cô lúc này lại là một bức tranh hoang tàn, xơ xác đến thắt lòng.

Rặng bưởi da xanh cổ thụ từng là niềm tự hào của tía cô giờ đây trơ trọi những cành khẳng khiu, xám xịt như những bàn tay khô gầy cào cấu vào nền trời hoàng hôn. Lá bưởi không còn màu xanh thẫm bóng bẩy mà ngả sang màu vàng vọt, gân lá co rúm lại, cháy sém từng mảng viền. Dưới gốc, lá khô rụng dày thành từng lớp xào xạc, để trơ ra những chùm rễ tơ trồi lên mặt đất đen đúa, quăn queo và bốc lên mùi ẩm mốc thối rữa.

Mặt đất liếp vườn từng tơi xốp, trù phú ngày nào nay đóng thành từng mảng chai cứng, nứt nẻ như mai rùa. Những rãnh nứt toác kéo dài ngoằn ngoèo, khô khốc. Cả khu vườn im ắng một cách đáng sợ, không có tiếng chim chuyền cành, không bóng dáng đàn ong tìm mật, chỉ có thứ không khí ngột ngạt, hanh hao đến bức bối của sự lụi tàn.

“Chuyện gì... chuyện gì đã xảy ra với mảnh vườn thế này?” Tú lẩm bẩm, giọng run rẩy.

Cô buông tay kéo vali, bất giác bước chân dấn nhanh hơn vào sâu trong vườn. Tiếng bánh xe vali lọc cọc trên bờ đất nứt nẻ nghe chói tai giữa không gian tĩnh mịch. Đi được một đoạn men theo con mương cạn trơ đáy, cô bắt gặp một bóng người quen thuộc dưới gốc bưởi lão năm xưa cô và tía từng tự tay ghép cành.

Đó là ông Ba Sang.

Mới xa nhà có hơn nửa năm mà trông tía cô già sọp đi cả chục tuổi. Dáng người ông gầy guộc, lưng còng hẳn xuống trong chiếc áo bà ba màu nâu vá vai đã bạc phếch vì sương nắng. Ông đang ngồi xổm bên gốc cây, đôi bàn tay gầy trơ xương, da mồi chằng chịt những vết trầy xước đang run run áp vào thân cây bưởi sần sùi. Ông xoa bóp từng đoạn vỏ nứt nẻ chảy mủ vàng ươm như người ta đang nắn bóp vết thương cho một đứa con thơ đang thoi thóp.

Cách chỗ ông ngồi chừng vài bước chân, ba bốn chiếc bao tải dứa sọc xanh đỏ rách tơi tả vứt chỏng chơ bên gốc dừa. Tú nhìn lướt qua cái nhãn mác in lem nhem trên vỏ bao: phân bón hóa học NPK tổng hợp giá rẻ trôi nổi, nồng độ đạm và kali cao ngất ngưởng cùng vài gói thuốc trừ nấm hóa học liều cực mạnh đã bị xé toạc miệng, vơi quá nửa. Một thứ mùi hắc nồng, gay gắt của hóa học vẫn còn xộc thẳng vào cánh mũi cô, đè bẹp hoàn toàn thứ hương thơm tự nhiên của cỏ cây.

Tú hiểu ngay chuyện gì đang diễn ra.

Bằng con mắt của một người làm nghiên cứu nông học, cô nhận ra bi kịch của mảnh vườn này: Đất đã bị vắt kiệt sức. Sự lạm dụng phân vô cơ đậm đặc để thúc trái nghịch vụ, kết hợp với các loại thuốc trừ nấm cực độc vô tội vạ đã tiêu diệt sạch sẽ hệ sinh thái vi sinh vật và giun đất bản địa. Đất bị chua hóa trầm trọng, độ pH tụt dốc thê thảm, rễ cây bị ngộ độc muối khoáng dẫn đến hiện tượng vàng lá thối rễ diện rộng. Mảnh vườn này không phải đang chết vì sâu bọ, mà đang chết nghẹn vì chính những thứ hóa chất người ta đổ xuống để cưỡng ép nó cho ra quả.

“Khụ... khụ...”

Một tràng ho khan kéo dài làm thân hình gầy còm của ông Ba Sang rung lên bần bật. Ông đưa tay đấm thùm thụp vào thắt lưng, chật vật định đứng dậy nhưng cơn đau bất ngờ ập đến khiến ông lảo đảo, suýt ngã sấp mặt vào đống đất nứt nẻ.

“Tía!”

Tú thảng thốt kêu lên một tiếng, vứt cả chiếc túi xách trên vai xuống đất rồi lao tới. Cô kịp thời đỡ lấy cánh tay khẳng khiu của cha mình.

Ông Ba Sang giật mình quay lại. Đôi mắt trũng sâu, đùng đục vì năm tháng của ông mở to đầy ngỡ ngàng. Ông chớp chớp mắt mấy lần như không tin vào cảnh tượng trước mặt, rồi cái giọng khàn đặc, quen thuộc đến quặn lòng cất lên:

“Tú? Phải con Tú đó hôn con? Trời đất quỷ thần ơi, con về hồi nào vậy? Sao... sao hổng điện trước cho tía một tiếng để tía mượn chiếc đò dọc rước con ngoài bến?”

“Con tự đi xe đò rồi qua phà về được mà tía. Tía làm sao vậy? Lưng tía lại đau nữa hả?” Tú nghẹn ngào, bàn tay áp vào tấm lưng gầy gò của cha, cảm nhận rõ từng đốt xương sống nhô lên dưới lớp vải thô ráp.

Ông Ba Sang vội vàng gạt tay cô ra, cố gượng đứng thẳng người, nở một nụ cười mếu máo trên khuôn mặt sạm đen đầy nếp nhăn:

“Đâu có... đâu có đau đớn gì đâu đa! Tía ngồi lâu quá nó mỏi cái giò chút đỉnh thôi hà. Con nhỏ này, lâu ngày không gặp mà cứ làm như tía là ông già tám mươi không bằng.”

Ánh mắt ông bỗng đảo quanh, nhìn chiếc vali to đùng nằm lăn lóc nơi đầu bờ, rồi nhìn lại bộ quần áo giản dị và khuôn mặt xanh xao, hốc hác của con gái. Nụ cười trên môi ông chùng xuống, thay vào đó là nét lo lắng khôn nguôi:

“Mà sao con về vào cữ này? Giữa tuần mà, viện nghiên cứu trên trút hổng cho nghỉ phép chớ gì? Rồi đem theo cái vali bự chảng vậy... Bộ có chuyện gì trục trặc trên trển hả con?”

Trước ánh mắt dò hỏi đầy vẻ bao dung nhưng cũng đầy nhạy cảm của người cha già, sống mũi Tú cay xè. Cô nuốt ngược giọt nước mắt chực trào vào trong, cúi xuống nhặt túi xách rồi cười trừ:

“Dạ đâu có gì đâu tía. Đợt này con xong một dự án lớn, cơ quan cho nghỉ phép dài ngày để dưỡng sức. Con nhớ nhà, nhớ vườn bưởi của tía quá nên tranh thủ đón xe về chơi với tía ít bữa nè.”

Ông Ba Sang thở phào một hơi nhẹ nhõm, nhưng ánh mắt lướt qua rặng cây xơ xác phía sau lưng thì lại thoáng cụt hứng, ngậm ngùi buông một câu:

“Về chơi thì quý rồi... mà bây về trúng cái lúc vườn tược tan hoang quá con ơi. Thôi, vô nhà đi, đứng đây chi cho muỗi nó cắn nát chân.”

Hai cha con lững thững dắt nhau vào căn nhà ba gian lợp mái tôn xi-măng cũ kỹ nép mình dưới rặng dừa.

Bên trong nhà, mọi thứ vẫn vẹn nguyên như ngày Tú rời đi học đại học tám năm trước. Bộ bàn ghế gõ đỏ đã lên nước bóng lộn ở gian giữa, chiếc tủ thờ cẩn ốc xà cừ treo di ảnh của má cô tỏa ra mùi trầm hương nhàn nhạt. Trên vách ván ghép bằng gỗ dầu đã lên màu xám xịt treo lủng lẳng mấy xâu hành tỏi khô và những tấm bằng khen thời học sinh của Tú được lồng khung kính cẩn thận, không vương một hạt bụi. Rõ ràng ngày nào tía cô cũng lấy khăn lau chùi từng chút một.