Chương 15: Khói Hun Màu Đen

Mùi khét lẹt xộc thẳng vào sống mũi khiến tim thằng An đập thình thịch như gõ trống. Vết sẹo hỏa hoạn đêm Lập đông hãy còn ám ảnh trong tâm trí, ngỡ đâu phường gian thương lại thừa cơ châm lửa đốt nhà. Thằng bé vội buông tay khỏi sống đục ngô, chẳng kịp chào cụ cố lấy một tiếng, ba chân bốn cẳng lao vụt qua ngưỡng cửa liếp, vòng tít ra mé chái nhà phía đông.

— Cháy! Có phải cháy không bác Dần ơi...

Tiếng thét thất thanh của nó nghẹn lại ngang cổ họng khi hai bàn chân giẫm phập lên khoảng đất nện sau góc hồi. Trước mắt An không hề có lửa đỏ bốc ngọn. Chỉ có một vầng khói màu xám lam đặc quánh, bốc lên cuồn cuộn từ chiếc vại gốm da chu lùn tịt đặt kê trên ba hòn gạch nghiêng. Mùi khét sực nức mang hơi ấm ngai ngái quen thuộc của rơm nếp quyện lẫn hương lá tre già cắn khói, thoảng chút the the dịu ngọt chứ tuyệt nhiên không hôi nồng mùi dầu trẩu hay lưu huỳnh độc hại.

Bên cạnh vại gốm, cụ Nhượng chẳng biết đã rời phản lim tự lúc nào, đang khoan thai chắp tay sau lưng đứng đón gió. Thấy chắt nội mặt mày tái xanh, mồ hôi trán vã ra như tắm, cụ khẽ bật cười, chòm râu cước rung rinh:

— Kìa chắt An, lửa thử vàng mà khói thử than. Ngửi thấy khét đã hoảng hồn thế kia thì làm sao luyện ra được màu đen cho mắt phượng con gà?

Thằng An thở phào nhẹ nhõm, lồng ngực đang thắt nghẹn dần dịu lại. Nó xấu hổ gãi đầu, bước lại gần mép vại gốm:

— Chắt cứ ngỡ đứa nào lại lén ném bùi nhùi rơm dính dầu vào chái nhà cụ... Hóa ra là mẻ khói hun của cụ ạ.

— Nồi hun than của cụ đấy, — cụ Nhượng từ tốn gật đầu, chỉ tay vào vành vại đang rỉ ra từng vệt khói nhỏ. — Muốn có màu đen tuyền để in nét mặt, nét viền tranh, người thợ làng Mái đời nào chịu dùng thứ than bùn xúc dưới đáy rãnh. Phải chọn rơm nếp cái hoa vàng phơi giòn ba nắng, nhặt sạch hạt lép, rồi rải thêm một lớp lá tre già đón sương đêm. Cho vào lòng vại gốm nung lửa rơm, tuyệt đối không được để nó bùng lên thành ngọn đỏ. Lửa mà bén ngọn thì than hóa thành tro trắng, vứt đi cả chì lẫn chài.

Nói đoạn, cụ Nhượng cúi người, vốc một nắm bùn non mịn màng đã nhào nhuyễn trong chậu sành, đưa cho An:

— Lại đây, cầm lấy nắm bùn non này trát kín quanh miệng vại cho cụ. Phải miết cho thật khít mạch, bịt hết các kẽ hở không để gió đông lùa vào. Rơm ở trong chỉ được phép âm ỉ ngún khói đặc quánh suốt một ngày một đêm. Đến khi nào nguội hẳn, cạy nắp vại ra, gom từng mảng muội than mịn màng như phấn bướm đóng trên thành vại. Thứ đen ấy đem hòa với nước hồ nếp, quấy lên đen lánh thăm thẳm, dập lên giấy điệp trăm năm không phai sắc, không lem một giọt dù gặp mưa dầm.

Hai bàn tay An còn quấn lớp vải nâu sồng, khéo léo đón lấy nắm bùn non. Nghe lời cụ dạy, thằng bé quỳ một bên gối, cẩn trọng trát từng tấc bùn dẻo quánh quanh gờ nắp vại gốm chu. Hơi nóng âm ỉ tỏa ra qua lớp da gốm sưởi ấm đôi bàn tay nứt nẻ cóng buốt. Đắp kín kẽ hở cuối cùng, luồng khói khét dần lặn hẳn vào trong, chỉ còn mùi thơm mộc mạc của đất bùn non quyện khói rạ sưởi ấm cả góc vườn mùa đông.