Chương 1: Tiếng Xích Bến Sông Lục

Tiếng xích sắt lê trên nền sỏi sạn vang lên chát chúa, nối sau là tiếng thét tháo om sòm của đám lính canh điếm tuần xé toạc màn sương sớm bảng lảng ven bến sông Lục. Âm thanh nặng nề ấy dội thẳng qua rặng tre ngà, ập vào khoảng sân gạch rêu phong của xưởng quạt Diệp Lạc.

Mấy lưỡi dao vót tre trên tay các thợ nữ khựng phắt lại. Vài người giật thót mình, để trượt lưỡi thép mỏng làm tước một dải cật tre non. Tiếng xì xào hoang mang dấy lên giữa những nong nan tre đang đón nắng:

— Lại có chuyện gì ngoài bến sông thế kia?

— Tiếng xích sắt nặng thế, chắc là thuyền giải phạm nhân từ kinh kỳ về bãi bồi rồi…

Giữa chốn ồn ã bất an, dưới tán cây thị già xòe bóng râm mát rượi góc sân, cụ Quách Tố Nhàn vẫn ngồi ngay ngắn trên chiếc ghế mây con đã mòn nhẵn bóng. Ở tuổi một trăm mười lăm, vóc người cụ nhỏ nhắn, lưng đã hơi còng theo năm tháng, mái tóc bạc phơ như mây trời búi gọn ghẽ sau gáy bằng chiếc trâm gỗ đào mộc mạc. Gương mặt điểm những nốt đồi mồi đượm vẻ phong sương, nhưng đôi mắt cụ vẫn sáng trong, tĩnh lặng như mặt nước giếng khơi ngày không gợn gió.

Đôi bàn tay gầy guộc chằng chịt gân xanh của cụ vẫn thoăn thoắt ghì lấy một gióng tre bánh tẻ. Đó là gióng tre già vừa vớt từ bùn ao sâu sau tròn ba tháng ngâm ngấu, vỏ ngoài hãy còn vương mùi bùn nồng ngai ngái giữa làn hương nếp mới thơm thoang thoảng của xưởng quạt đầu mùa. Cụ nhẹ nhàng lướt lưỡi dao chuốt nhỏ nhắn qua thân tre, từng dải phoi mỏng manh như cánh ve uốn lượn rơi xuống vạt áo vải thô. Nhát dao dứt khoát, chuẩn xác, không một mảy may run rẩy.

Thấy đám thợ nữ trẻ tuổi mặt mày tái mét, cụ Quách khẽ ngẩng đầu, nếp nhăn nơi khóe mắt xô lại đằm thắm. Giọng cụ cất lên trầm ấm, khoan thai mà rành rọt át đi nỗi xao động:

— Việc ngoài bến là chuyện của nha môn, việc trong sân là phận sự của người thợ. Dao cầm trên tay mà tâm buông lơi thì nan tre ắt lệch, nan lệch thì quạt làm sao đứng gió được hở các con? Cứ vững tay dao, giữ lấy cái bụng dạ ngay thẳng mà làm cho trọn buổi sáng.

Lời dặn dò từ tốn như dòng nước mát tưới vào lòng người. Mai nương đang quẩy đôi thùng rỗng toan bước ra ngõ cũng vội dừng chân cất lời phụ họa:

— Cụ cố dạy phải đấy. Mọi người mau thu dọn tâm tư, chớ để mắt nhìn ra ngõ mà hỏng mất mẻ cật tre vừa chẻ.

Hai mươi mốt chị em thợ quạt nhìn vào dáng ngồi điềm tĩnh của cụ cố Quách, lòng dạ bất giác phẳng lặng trở lại. Tiếng dao róc nan lại lách cách vang lên đều đặn, nhịp nhàng giữa sân gạch.

Cụ Quách cúi xuống, nâng thanh phôi tre đầu tiên lên ngang tầm mắt ngắm nghía. Khác với những chiếc quạt nan thông thường ngoài chợ huyện, hôm nay cụ đích thân khởi sự chọn phôi cho một việc trọng đại. Cụ cẩn thận dùng đầu ngón tay thô ráp miết dọc sống tre. Đây là nan tre đặc ruột, thớ cật xanh mướt, dẻo dai phi thường, gõ nhẹ vào nhau phát ra tiếng lanh lảnh như khánh ngọc. Để chế tác chiếc quạt đại bản mang tên Bách Niên An Lạc dài đúng năm thước cho ngày hội làng mừng thọ sắp tới, cụ cần gom đủ một trăm lẻ tám thanh nan đặc ruột hoàn hảo nhất. Một trăm lẻ tám nan tre tượng trưng cho sự trường thọ thanh tịnh, cho trọn vẹn những nhọc nhằn và an yên mà xưởng quạt đã chắt chiu suốt nửa thế kỷ qua.

Đang lúc cụ nghiêng lưỡi dao vót trơn láng từng góc cạnh của thanh nan thứ nhất thì cánh cổng ngõ ken bằng nứa kêu kẹt một tiếng. Mai nương vừa quẩy đôi thùng nước từ bến sông trở về, đôi quang gánh hạ đánh sịch xuống cạnh chum sành. Gương mặt người phụ nữ ba mươi tám tuổi từng trải sương gió ánh lên vẻ hốt hoảng, đôi mày phượng nhíu chặt. Nàng vội vã bước nhanh về phía chái hiên, hạ thấp giọng thưa: