Chương 1: Mái Tóc Mây Dưới Nắng Sớm

Cụ Cảnh Thuần Đức cẩn thận luồn hai bàn tay gân guốc qua nách người bạn đời, khẽ khàng đỡ cụ bà đứng dậy rồi chậm rãi dìu từng bước chân nhỏ nhắn qua bậu cửa gỗ lim bóng nhẫy. Khoảng sân thiên tỉnh nhà số hai mươi tám phố Hàng Lược đón sớm mai mùa thu năm Bảo Đại thứ mười ba bằng dải sương mỏng manh còn vương trên những nhánh lan kiếm và khóm trà mi đẫm nước.

— Trâm ơi, bước khẽ kẻo rêu trơn. Để tôi đỡ mình ngồi sang bên ghế mây này cho thoáng gió.

Giọng cụ Đức trầm ấm, run rẩy nhịp điệu của thời gian chín mươi sáu năm cuộc đời nhưng chưa từng vơi đi nét nâng niu dành cho vợ. Cụ bà Nguyễn Thị Ngọc Trâm khẽ tựa vào bờ vai vững chãi của chồng, khóe miệng móm mém nở nụ cười đượm vẻ đài các của thiếu nữ khuê các Tràng An thuở nào. Khi cụ bà đã an tọa trên chiếc ghế mây êm ái kê sát bể cạn thả cá vàng, cụ Đức mới cúi mình tháo dải lụa bạch buộc lơi sau gáy bà.

Mái tóc bạc trắng như mây trời xõa xuống bờ vai gầy, thoang thoảng mùi hương bồ kết nướng quyện vỏ bưởi khô và lá sả thanh khiết. Cụ Đức mỉm cười, rút từ trong vạt áo the thâm ra một chiếc lược sừng trâu con con. Chiếc lược nhỏ chỉ chừng ba tấc, sắc đen tuyền như gỗ mun, lưng lược uốn cong hình vầng trăng khuyết nhưng hàng răng lược đã mòn vẹt, nhẵn thín sau bảy mươi lăm năm cọ xát vào dòng đời. Cụ nâng dải tóc bạc vào lòng bàn tay ấm nóng, từ tốn đưa từng đường lược nhẹ như mây bay gió thoảng.

— Đã bảo ông bao nhiêu bận rồi, mắt ông kèm nhem thế này cứ để tôi tự búi lấy, — cụ Trâm nghiêng đầu, ánh mắt lấp lánh ý cười hóm hỉnh. — Già ngót một thế kỷ rồi mà sớm nào cũng bắt vợ ngồi im cho chải đầu.

— Mắt tôi có mờ nhưng đường tóc của mình thì tôi nhắm mắt cũng lần ra được, — cụ Đức dịu dàng đáp, những ngón tay khéo léo gỡ nhẹ một mối tóc rối nơi chân tóc mai. — Suốt bảy mươi lăm năm qua, tôi đã thề trước tổ tiên là sớm nào còn thở thì sớm ấy còn chải tóc cho em.

Cụ Trâm khẽ thở dài một tiếng êm đềm, bàn tay nhăn nheo đồi mồi vỗ nhẹ lên mu bàn tay gân guốc của chồng:

— Tôi nhớ dạo mười bảy tuổi mới theo ông về căn nhà này, lạ nước lạ cái, sáng ra cứ bẽn lẽn ngồi khóc thầm bên giếng. Hôm ấy ông cũng cầm chiếc lược sừng này ra, vụng về chải tóc rồi bảo: “Về đây với anh thì cả đời không phải chịu một tiếng thở dài”. Lúc ấy răng lược còn nhọn hoắt, cào vào da đầu ram ráp thế mà giờ đã mòn vẹt cả rồi.

— Chiếc lược sừng mòn răng thì tình vợ chồng mình lại càng thêm dày dặn, — cụ Đức cười hiền hậu, mắt hấp háy niềm hạnh phúc thuần khiết.

Cụ buông lược xuống mặt chõng tre, quay người bưng lấy chiếc bát sứ men lam đựng chè sen long nhãn đang bốc khói nghi ngút trên chiếc kiềng than đun liu riu cạnh đó. Cụ Đức múc từng thìa nhỏ, cẩn thận kề môi thổi cho bớt hơi nóng rồi mới đưa đến trước miệng vợ:

— Nào, Trâm ăn một thìa cho ấm dạ. Gió heo may sớm nay se sắt lắm, ăn xong nhớ cài chặt hàng khuy áo bông kẻo phong hàn lại phạm vào ngực đấy.

Cụ Trâm ngoan ngoãn hé môi đón lấy vị ngọt thanh của hạt sen bùi ngậy và cùi nhãn sấy dẻo, ánh mắt tràn ngập vẻ an yên tựa đứa trẻ được chở che trong vòng tay mẹ. Nhìn vợ ăn ngon lành, cõi lòng cụ Đức dâng lên niềm ngọt ngào khôn tả. Với cụ, giữ được nụ cười bình thản của người bạn đời giữa những biến động dâu bể ngoài ngưỡng cửa chính là phúc phận lớn nhất đời thợ.

Sau khi chăm sóc vợ chu đáo và đỡ bà vào buồng trong nghỉ ngơi, cụ Đức mới thong thả khoác thêm chiếc áo cánh nâu sồng bước ra gian tiền sảnh. Tiếng then cài lách cách vang lên khô khốc khi cụ mở từng cánh cửa bức bàn gỗ lim của xưởng thủ công “Đức Ký”. Mùi dăm sừng hơ lửa than quen thuộc bốc lên ấm nồng, hòa cùng hơi thở ẩm ướt của rêu phong bám chặt chân tường số hai mươi tám phố Hàng Lược.

Cụ Đức nâng chiếc chổi lông gà quét sạch lớp bụi mỏng vương trên sạp gỗ trắc. Nơi ấy, những chiếc lược sừng trâu mộng đen tuyền bóng bẩy, những chiếc lược sừng hoa lý vân ánh ngọc mắt mèo được xếp ngay ngắn thành từng hàng ngay thẳng. Mỗi chiếc lược là kết tinh của mười hai công đoạn nhọc nhằn, từ hạ lóng, nướng than, ép phẳng cho đến cưa răng dạ và mài bóng bằng bột lá chuối khô.

Bên ngoài đường lát đá cuội xen gạch chỉ, người mua kẻ bán bắt đầu dập dìu qua lại. Tiếng chuông tàu điện Bờ Hồ vọng lại từng nhịp leng keng hoài niệm giữa làn gió thu se lạnh. Chợ phiên sớm mở ra, nhưng dòng người dường như chỉ lướt qua gian nhà cổ của cụ bằng những ánh nhìn xa lạ.