Chương 2: Tiếng Thước Mộc Và Mảnh Dăm Sừng

Đứng nép bên khung cửa gỗ lim ngăn cách giữa gian tiền sảnh và khoảng sân thiên tỉnh, Cảnh Minh Khiêm lặng lẽ nhìn theo bóng dáng vội vã của cha vừa khuất dạng nơi đầu ngõ. Lời nói úp mở đầy toan tính về một mối làm ăn lớn của ông Cảnh Thuần Phúc vẫn còn vương lại giữa bầu không khí se lạnh, tựa như một gợn mây xám bảng lảng trôi qua mái ngói rêu phong.

Phía trước sạp hàng, ông nội cậu — cụ Cảnh Thuần Đức — vẫn đứng trầm ngâm hồi lâu bên bậu cửa. Đôi mắt già nua đượm vẻ xót xa nhìn ra phố xá thưa thớt bóng người qua lại. Khẽ nén một tiếng thở dài, cụ mới chậm rãi quay trở lại chiếc bàn thợ quen thuộc. Cụ vắt tấm khăn vải thô lên mép ghế, cầm lấy thanh nạo sừng bằng thép đã mòn vẹt chuôi gỗ, bắt đầu tỉ mỉ nạo từng đường sắc ngọt trên sống lưng chiếc lược trâu mộng thô ráp.

Khiêm khẽ bước tới, kéo chiếc ghế đẩu con con ngồi xuống cạnh bàn mộc của ông. Cậu cầm chiếc thước mộc bằng gỗ mun lên ngắm nghía, lắng nghe tiếng “xoạt… xoạt…” nhịp nhàng, êm ả vang lên giữa gian nhà cổ. Dưới bàn tay nổi gân guốc nhưng dẻo dai phi thường của cụ Đức, từng dải dăm sừng mỏng tang như cánh ve sầu khẽ khàng cuộn tròn rồi rơi lả tả xuống mặt bàn, thoang thoảng mùi sừng ấm nồng quyện lẫn hương bồ kết phơi khô.

Ở tuổi hai mươi tư, trong khi bạn bè cùng trang lứa ở trường Bưởi năm xưa đều đua nhau diện sơ mi là phẳng phiu tìm chân thư ký nơi các Sở Tây hay tập tành mở hiệu buôn đồ ngoại tân thời, thì tâm trí Khiêm lại chỉ tha thiết gửi gắm nơi góc xưởng này. Cậu say mê từng đường vân tự nhiên của sừng trâu, yêu nét chạm khắc hoa lá dân gian mà người thợ phải dồn cả tâm hồn vào từng nhát cưa, mũi giũa. Với Khiêm, mỗi chiếc lược làm ra không đơn thuần là vật dụng buôn bán tầm thường, mà là một tác phẩm mang theo sinh khí của đất trời và hơi ấm bàn tay con người.

Lơ đễnh mân mê tập giấy bổi lót dưới chân chiếc thước mộc, Khiêm nhìn ngắm những nét than chì phác thảo: một dáng lược sừng uốn lượn mềm mại như vành trăng non đầu tháng, sống lược chạm dải mây bồng bềnh ôm trọn lấy trăng, vừa thanh thoát lại vừa giữ được nét tròn đầy cổ kính. Đây là mẫu hoa văn cậu âm thầm ấp ủ suốt nhiều đêm trăng rằm, mong muốn cách tân dáng dấp chiếc lược truyền thống cho thanh nhã hơn để hợp với thị hiếu của các thiếu nữ Tràng An ngày nay.

Bất chợt, tiếng dao nạo của cụ Đức ngừng bặt. Thấy ông nội nhìn sang, Khiêm giật mình thảng thốt, vội vàng lấy vạt áo cánh nâu che kín tập giấy vẽ, tim đập thình thịch vì sợ ông quở trách là chưa thành thạo ngón nghề hạ lóng, cưa phôi mà đã dám vẽ vời làm hư nét xưa của tổ phụ.

Nhưng cụ Đức không hề nghiêm giọng răn đe. Cụ tháo cặp kính lão gọng đồi mồi xuống, đưa tay khẽ khàng nhấc góc áo của cháu nội lên. Ánh mắt hiền từ của người nghệ nhân ngót trăm tuổi dừng lại trên từng nét vẽ bằng than chì sắc sảo. Cụ ngắm nhìn rất lâu, rồi ngước lên mỉm cười, đôi mắt nhăn nheo lấp lánh niềm vui ấm áp:

— Cháu vẽ đấy à?

Khiêm cúi đầu, hai tai đỏ bừng, lí nhí thưa: — Dạ, thưa ông nội… Cháu mạo muội phác thảo thử. Dạo này các bà, các cô chuộng nét lược thanh mảnh, nên cháu nghĩ nếu mình nương theo vân sừng hoa lý mà uốn dải mây ôm trăng thì…

Cụ Đức gật đầu khoan thai, bàn tay thô ráp khẽ vỗ nhẹ lên vai cháu: — Khéo lắm! Nét vẽ khoáng đạt mà sống lược vẫn giữ được độ dày dặn, vững chãi. Cái tài của người thợ đẽo sừng không phải là khư khư ôm lấy những khuôn rập chết cứng của ngày trước, mà là biết nương theo từng thớ sừng tự nhiên để sáng tạo nét mới, cốt sao không làm phôi pha đi cái hồn cốt thanh tao của tổ nghề. Cháu có tâm hướng về nét xưa như thế, lòng ông mừng lắm.

Lời khen ngợi trầm ấm của ông nội khiến lòng Khiêm dâng lên một niềm xúc động rạo rực. Cậu ngước nhìn cụ, thấy rõ trong đáy mắt ông niềm tin cậy sắt son gửi gắm vào thế hệ cháu con.

Đúng lúc ấy, ngoài khoảng sân thiên tỉnh râm mát rợp bóng phong lan, tiếng guốc mộc khẽ khàng gõ nhịp trên thềm gạch chỉ rêu phong. Cụ bà Ngọc Trâm trong tấm áo dài lụa màu cánh gián trang nhã, lưng hơi còng nhưng bước đi vẫn giữ trọn vẻ đoan trang khuê các, chầm chậm bưng một chiếc đĩa gốm da chu bước vào gian tiền sảnh. Trên đĩa là hai chiếc bánh cốm Hàng Than bọc lá chuối tươi xanh mướt, thơm ngát mùi nếp non quyện cùng nhân đậu xanh béo bùi.

Vừa thấy vợ bước tới, cụ Đức lập tức đặt thanh nạo sừng xuống mặt bàn, đứng dậy bước nhanh qua đỡ lấy mép đĩa rồi ân cần dìu cụ bà ngồi xuống chiếc chõng tre lót nệm êm: — Bà nó chân yếu, sao không để tôi hoặc cháu Khiêm bưng ra? Sương sớm ngoài sân giếng trời còn lạnh lắm đấy.