Chương 1: Nắng quáng mắt và lòng người chao đảo

Cụ Mâu Thế Trực nheo mắt nhìn vạt nương trước mặt, nơi những thân ngô cháy xém gục đầu trên lớp đất nứt toác như mai rùa. Gió Lào quạt rát rạt qua rặng xoan còi, phả vào mặt cụ luồng hơi nóng hầm hập của tháng Năm năm 1983. Chín mươi tư năm sống giữa lòng chảo Nà Pùng, cụ chưa từng thấy cữ nắng nào dữ dằn đến chừng này. Đất đai khô kiệt, khát đến nấc nghẹn.

Cụ chống đầu gậy trúc đực xuống nền đá tai mèo, nghe tiếng lộc cộc khô khốc vọng lại dưới bàn chân quắt queo. Trên khoảnh đất bằng cạnh gốc gạo cổ thụ, bà con trong bản đang túm tụm quanh chiếc cân bàn rỉ sét của hợp tác xã. Ai nấy đều cúi gằm, đôi mắt trũng sâu vì những đêm dài nghe ruột gan cồn cào réo gọi.

“Mỗi khẩu chỉ được non ba lạng sắn khô độn lá tàu bay thôi!” Tiếng Chủ nhiệm Bùi Khắc Chẩm đanh lại, vang lên giữa trưa đứng bóng.

Chẩm đứng bên chiếc bàn mộc cập kênh, tay mân mê cây bút máy Trường Sơn giắt ở mép túi áo đại cán đã bạc màu. Trán ông ta hằn sâu những nếp nhăn cau có, gọng kính râm buộc dây thép xộc xệch trên sống mũi gầy gò:

“Hạn hán kéo dài là khó khăn chung của toàn huyện! Chiều nay đội một, đội hai tiếp tục mang xà beng xuống lòng suối Vó Boong đào vét nốt mấy hố nước mạch. Ai vắng mặt, tôi gạch tên trừ thẳng một công điểm!”

Lời Chẩm buông ra như đá ném xuống giếng cạn, chẳng buồn có tiếng vang đáp lại. Người ta chỉ nghe thấy tiếng thở dài não nuột của mấy người đàn bà gầy guộc khi đón lấy mớ sắn mốc xám xịt lẫn đọt lá tàu bay nhơn nhớt. Con suối Vó Boong ba dặm chảy qua bản đã trơ đáy cuội trắng từ nửa tháng trước, có đào sâu đến bật móng tay thì nước đùn ra cũng chỉ đục ngầu bùn tanh, lóng cả buổi chẳng đủ đầy miệng bát.

Cụ Trực thở dài, chòm râu bạc khẽ rung theo lồng ngực gầy guộc. Cụ toan bước tới thì thấy thằng Tỏ, đứa cháu nội hai mươi mốt tuổi của cụ, đang đứng tựa lưng vào cột chuồng trâu cũ phía sau đám đông. Khuôn mặt vạm vỡ ngăm đen của nó phủ một vẻ u uất, đôi mắt bồn chồn láo liên liếc nhìn sang mấy gã trai bản đứng lấp ló dưới bóng râm rặng nứa.

Cụ Trực nén tiếng ho, khẽ dịch bước chân luồn qua mấy bụi dâm bụt cằn cỗi. Tai cụ còn thính lắm. Giữa tiếng ve sầu ran rát trên cành cao, cụ nghe rành rọt tiếng thằng Tỏ gằn qua kẽ răng:

“Đào vét cái nỗi gì nữa! Đến giun dế dưới lòng suối còn chết khô queo thì lấy đâu ra giọt nước cho ông Chẩm chấm công A với công B? Cả tháng nay cả nhà tao nuốt sắn độn lá rừng cào rách cả họng, nhìn ông nội hom hem mà tao chịu không nổi.”

“Thế mày tính sao?” Một thằng trong đám thì thào, mắt lấm lét nhìn quanh. “Gỗ nghiến trên vách Khau Vang có mối dưới xuôi chờ sẵn rồi. Hoặc đêm nay dạt ra bến đò sông Đà, người ta giao thuốc lá chuyến cho chạy đường dài. Xong một chuyến là có tiền đong cả tạ gạo trắng!”

“Để tao tính…” Thằng Tỏ nắm chặt hai bàn tay to bè, gân xanh nổi cuồn cuộn trên cánh tay rắn như lim rừng. “Miễn có gạo cho ông nội nuốt trôi miếng cơm, việc gì tao cũng liều!”

Nghe đến đó, tim cụ Trực thắt lại như bị sợi mây rừng siết chặt. Cụ dằn mạnh đầu gậy trúc đực xuống mô đất bên cạnh, bước thẳng ra trước mặt thằng cháu nội:

“Mày tính liều việc gì, thằng Tỏ?”