Chương 1: Dấu Chân Trên Đất Sét

“Cố không ký. Bao đời nay phụ nữ họ Đàng chỉ nắn gốm bằng đôi tay và bước chân đi lùi, cớ sao nay cháu lại đòi rước bàn xoay với máy dập khuôn về làm ô uế sân nhà?”

Giọng cụ Đàng Thị Mai Trâm trầm đục mà đanh thép, ngân vang như tiếng trống Ghi-năng giữa khoảng sân đất nện lạo xạo cát sông Lu. Giữa cái nắng tháng tư rát bỏng của đất Ninh Phước, người nghệ nhân bách tuế vẫn đứng vững chãi bên bệ kê cố định bằng gỗ me già. Đôi bàn chân trần nứt nẻ in đậm dấu tích phù sa khẽ nhấc lên, lùi một bước khoan thai vòng quanh khối đất sét sông Quao. Theo nhịp lùi chuẩn xác ấy, hai bàn tay già nua chằng chịt gân xanh của cụ áp sát vào hông khối đất, nhẹ nhàng vuốt miết. Không cần đến bất kỳ trục xoay cơ khí nào, thớ phù sa dẻo quánh dưới bàn tay cụ tự khắc dâng cao, nở tròn vành vạnh như vầng trăng rằm tháp cổ Po Klong Garai.

Đàng Thị Như Mây đứng sững bên mép hiên nhà rường, chiếc khăn rơ-mài thổ cẩm buông lệch trên bờ vai mảnh khảnh. Đôi bàn tay run rẩy của cô gái hai mươi sáu tuổi vẫn chìa ra tập hồ sơ in chi chít điều khoản cam kết. Gương mặt thanh tú đẫm mồ hôi lộ rõ vẻ sốt ruột khôn nguôi:

“Cụ cố ơi, thời buổi bây giờ khác xưa rồi! Đơn hàng xuất khẩu sang châu Âu của Công ty Mỹ nghệ Hoàng Long lên tới hàng ngàn sản phẩm, thời hạn giao hàng chỉ tính bằng tuần. Họ yêu cầu chuẩn hóa từng kích thước, sai một li là phạt tiền. Nếu xưởng mình không đưa máy dập khuôn và bàn xoay trợ lực vào tăng năng suất, lấy đâu ra sản lượng để kịp hợp đồng? Cứ khư khư nặn tay từng chiếc bình như thế này, dòng họ Đàng sẽ tụt hậu, rồi xưởng gốm đứng trước nguy cơ phá sản mất thôi!”

Như Mây quay sang nhìn mẹ, ánh mắt tha thiết cầu cứu một sự đồng thuận. Đàng Thị Thu Cúc đang ngồi sàng cát bên chái bếp liền giật thót mình. Bàn tay người phụ nữ năm mươi tuổi thô ráp, bám đầy bụi đỏ khẽ khựng lại giữa nia cát sông Lu. Bà Cúc ngước nhìn con gái với đôi mắt trĩu nặng âu lo, rồi lại len lén nhìn sang bà ngoại. Trong nếp nhà mẫu hệ Chăm, lời của người phụ nữ cao niên nhất chính là ranh giới bất di bất dịch; cụ Trâm thừa biết con gái dẫu thương con đến thắt ruột cũng chỉ dám nắm chặt vạt áo, không dám cất nửa lời phụ họa.

Cụ Mai Trâm không ngẩng đầu, đôi chân trần vẫn nhịp nhàng lùi thêm một bước. Bằng động tác cạo chuốt điêu luyện từ chiếc que tre uốn cong, cụ nhẹ nhàng gọt đi phần đất thừa nơi cổ bình, để lại bề mặt phẳng mịn màng. Cụ dừng chân, khẽ đưa vạt áo chàm dệt chỉ vàng chấm nhẹ vệt mồ hôi nơi khóe mắt sâu hoắm, rồi chỉ ngón tay khẳng khiu vào khối phù sa còn ướt:

“Cháu Mây, cháu nhìn cho kỹ khối đất này. Đất sét sông Quao hòa cùng cát mịn sông Lu là xương thịt của Ppo Yan Mẹ Đất ban cho làng Bàu Trúc. Cái hồn của gốm Chăm nằm ở chỗ người thợ lấy thân mình làm bàn xoay, lấy tâm mình làm khuôn mẫu. Bước chân đi lùi không phải là thụt lùi, mà là để mắt luôn trông chừng từng đường cong, giữ cho cái tâm mình không lệch khỏi đường ngay. Tâm vẹo thì gốm vỡ, lòng gian thì ngọn lửa rơm nung cũng hóa tro tàn. Đưa máy dập sắt thép vào dập hàng loạt, gốm ra đời vô hồn vô cảm, thì còn mặt mũi nào xưng danh gốm Bàu Trúc với tổ tiên?”