Chương 1: Bóng Đổ Nghịch Lý

Mùi chua nồng của axit axetic bốc lên từ chiếc hộp sắt tây tròn gỉ sét xộc vào cánh mũi Văn Nhật Quang ngay khi nắp kim loại vừa bật mở. Trong gian buồng tối ngột ngạt của Xưởng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương, ánh sáng duy nhất phát ra từ chiếc đèn an toàn bọc kính đỏ sẫm treo trên trần, rọi xuống một vùng sáng mờ ảo.

Quang chỉnh lại cổ áo sơ mi bộ đội bạc màu, xoa nhẹ đôi bàn tay mang găng vải sợi bông trắng trước khi chạm vào cuộn phim. Đây là bản phim nhựa 35 milimét của hãng Orwo từ Cộng hòa Dân chủ Đức, được bộ phận lưu trữ bàn giao để phục chế nhân dịp kỷ niệm năm năm trận lũ sông Đáy năm 1983. Tờ phiếu giao nhận đính kèm đã ố vàng mép giấy, những dòng chữ đánh máy cơ khí mực tím mờ nhạt: “Phim tư liệu: Đoàn cứu trợ phân lũ sông Đáy – Ngày 19 tháng 8 năm 1983. Trưởng đoàn: Vũ Khắc Khiêm. Thời điểm bấm máy: 10 giờ sáng”.

Dưới ánh sáng đỏ nhờ nhợt, những ngón tay dài dính vệt ố vàng vĩnh viễn của hóa chất tráng phim nâng niu dải nhựa mỏng manh. Năm năm trong tủ sắt ẩm thấp khiến lớp nhũ tương gelatin bắt đầu khô giòn. Quang đặt cuộn phim lên mâm quay của bàn dựng cơ khí Steenbeck. Anh khéo léo luồn dải phim qua các trục dẫn hướng, gài rãnh đục lỗ vào hàng bánh răng kim loại. Từng tiếng lách cách khô khốc vang lên đều đặn, ăn khớp chuẩn xác đến từng phần mười milimét.

Quang bật công tắc. Mô tơ điện rung lên ro ro, cuộn nhận chuyển động, kéo dải phim lướt ngang lăng kính phóng đại và thấu kính tụ sáng. Trên màn chiếu kính mờ nhỏ bằng bàn tay giữa bàn dựng, những thước phim đen trắng hiện ra.

Nước lũ sông Đáy năm ấy cuồn cuộn đỏ ngầu phù sa, dâng mấp mé mặt đê. Giữa màn mưa bão vừa dứt, chiếc ca nô cứu trợ rẽ sóng bạc đầu lao đi, mang theo những bao tải lương thực. Trên mũi thuyền, lá cờ đỏ sao vàng ướt sũng dán chặt vào cột sắt. Một người đàn ông mặc áo mưa bộ đội đứng sừng sững ở mạn thuyền, giơ tay chỉ đạo về phía hạ lưu. Dù chất lượng hình ảnh qua ống kính máy quay Konvas có hạt bạc hơi thô, Quang vẫn nhận ra vầng trán rộng và dáng dấp bệ vệ của Vũ Khắc Khiêm thời còn làm Trưởng đoàn cứu trợ.

Ánh mắt sâu thẳm của Quang nheo lại. Là kỹ thuật viên phục chế lâu năm, anh không chỉ nhìn ngắm chuyển động đơn thuần mà luôn giải phẫu hình ảnh bằng con mắt trắc quang: đọc độ phơi sáng, tỷ lệ tương phản và sự phân bổ của các tinh thể bạc halogenua bắt sáng.

Khi chiếc ca nô lướt ngang dải nước lặng ven đê, khung hình thu trọn bãi cọc tiêu thủy văn cắm đứng giữa dòng nước xiết. Đó là hàng cọc gỗ tròn sơn hai màu trắng đỏ phân đoạn, mỗi cọc cao đúng hai mét theo quy chuẩn đo mực nước. Mặt trời hắt xuống những vệt nắng chói chang in rõ từng bóng đen sẫm trên mặt nước đục.

Đột nhiên, đồng tử của Quang co thắt lại. Một cảm giác bất an sắc lạnh như lưỡi dao cắt phim cào nhẹ qua sống lưng anh.

Quang lập tức gạt cần hãm cơ học. Bàn dựng Steenbeck dừng phắt lại với một tiếng “tách” dứt khoát. Khung hình đứng yên đúng khoảnh khắc mũi chiếc ca nô ngang hàng với thân cọc tiêu thủy văn số ba.

Bóng của cọc tiêu in trên mặt nước nghiêng dài lê thê về phía đông bắc.

Quang cúi rạp người, sống lưng hơi còng áp sát màn kính mờ. Đôi mắt một mí căng ra, rà soát từng milimét bóng đổ. Có một sự nghịch lý vật lý trắng trợn đang phơi bày ngay trước mắt anh.

Theo thói quen nghề nghiệp, Quang luôn nắm vững biểu đồ khí quyển và quy luật thiên văn thực địa. Ngày 19 tháng 8 tại vĩ độ miền Bắc, vào mười giờ sáng theo nhật trình, góc cao của mặt trời phải đạt ít nhất năm mươi mốt độ so với đường chân trời, góc phương vị chếch về hướng đông nam. Ở vị trí đó, bóng của cọc tiêu cao hai mét in xuống mặt nước chỉ có thể dài chừng một mét rưỡi và đổ chếch về hướng tây bắc.

Nhưng bóng cọc tiêu trên khung hình này lại vươn dài gấp rưỡi chiều cao cọc và đổ dạt hoàn toàn sang mạn đông bắc.

Quang không suy đoán cảm tính. Với một giám định viên hình ảnh, cảm xúc là thứ tạp chất nguy hiểm. Anh mở ngăn kéo bàn, rút chiếc thước đo độ vi trắc bằng thép không gỉ cùng cuốn bảng tra cứu thiên văn độ cao mặt trời của Đài khí tượng thủy văn Trung ương xuất bản năm 1980.