Chương 1: Tiếng Loa Chiều Đông

“Thông báo! Hộ gia đình Võ Thị Thắm, xóm Bánh, giao nộp sản phẩm bột đậu xanh gia công đợt ba thiếu hụt nghiêm trọng so với định mức nguyên liệu được cấp! Ban quản lý trạm thu mua yêu cầu đương sự có mặt ngay để xử lý!”

Tiếng loa nén rè rè treo trên chạc cây đa đầu chợ Cây Đa dội xuống từng hồi chát chúa, xé toạc không khí giá buốt của một buổi chiều đông cuối năm 1982. Tiếng sắt thép gào thét qua màng loa rách khiến mấy vạt khói bếp tro lờ lững bên rặng tre ven bờ sông Vu Gia như cũng chao đảo, làm xao động cả một góc xóm nghèo quanh năm quen nghe tiếng chày giã bột và tiếng gõ khuôn lách cách.

Cụ Ma Thế Toàn đang ghì chặt mũi ve vào thớ gỗ mít kê trên chiếc bàn lim, nghe tiếng loa réo rắt thì khẽ khựng tay lại. Lưỡi thép sắc ngọt vừa hớt một đường cong mịn như lụa trên mép thanh gỗ lập tức dừng bặt. Đôi mày bạc trắng như cước nhíu lại, hai mắt cụ lóe lên tia nhìn sắc sảo dưới vòm trán đầy nếp nhăn từng trải.

Chưa kịp buông vồ gỗ, ngoài ngõ đã vang lên tiếng guốc mộc dồn dập xen lẫn tiếng thở dốc. Cánh cổng tre xộc mở, bóng người phụ nữ mảnh khảnh lao vội vào giữa khoảng sân mộc rợp bóng cây thị già xum xuê. Chị Thắm đứng chôn chân bên bậu cửa xưởng, cả người run lên bần bật trong làn gió bấc thổi ràn rạt. Manh áo bà ba nâu sờn rách vai còn vương đầy bụi bột đậu xanh vàng nhạt, hai hốc mắt chị đỏ hoe, nước mắt chảy ròng ròng giàn giụa trên đôi gò má rám nắng gầy guộc.

— Bác Toàn ơi! Bác cứu mẹ con cháu với… — Chị Thắm nghẹn ngào, hai bàn tay thô ráp bấu chặt lấy gấu áo, giọng lạc đi vì hốt hoảng. — Trạm thu mua bảo đợt bột này con nộp thiếu tận một cân rưỡi. Họ bảo cái kim cân bàn nhảy rành rành ra đấy, nếu sáng mai con không bù đủ bột hoặc tiền phạt thì ông Lực sẽ gạch tên con khỏi danh sách gia công, thu lại sổ định mức lương thực… Cháu Bo mới năm tuổi, mất sổ thì mẹ con cháu lấy gì mà sống qua mùa giáp hạt này hả bác?

Cụ Toàn thở dài một tiếng, đặt chiếc vồ tiện bằng gỗ nghiến xuống mặt bàn lim đánh cộp. Cụ kéo vạt áo nâu vá vai đã bạc màu lên lau vệt mồ hôi rịn trên trán, rồi bước chậm rãi lại gần người cháu dâu góa bụa của người đồng đội cũ năm xưa từng cùng cụ chia nửa củ sắn lùi nơi chiến khu.

— Bình tĩnh lại đã con. Uống ngụm nước chè tươi cho ấm bụng, có già này ở đây, trời chưa sập được đâu mà hoảng.

Cụ Toàn rót bát nước chè xanh sóng sánh màu mật ong, đưa tận tay cho chị Thắm. Nhìn đôi bàn tay nứt nẻ vì ngâm nước đãi đậu trong những đêm đông rét cắt da cắt thịt của người mẹ trẻ, lòng cụ chùng xuống xót xa. Từ ngày chồng chị ngã xuống ở chiến trường Tây Nam, người phụ nữ mới hăm tám tuổi này một nách nuôi con thơ, chắt chiu từng hạt đậu, hạt đường của trạm phân phối, chưa từng tơ hào hay làm điều gì khuất tất để bà con chòm xóm phải chê trách nửa lời.

— Đưa tay đây già xem nào, — Cụ Toàn điềm đạm bảo.

Chị Thắm ngập ngừng xòe hai bàn tay gầy gò còn bám một lớp bụi mịn màu vàng nhạt ra phía trước. Cụ Toàn đưa hai ngón tay cái và trỏ thô ráp nhưng vô cùng nhạy bén của một người thợ mộc đã có hơn sáu mươi năm ve vuốt từng thớ gỗ, khẽ miết lấy một nhúm bột mịn trên lòng bàn tay chị.