Chương 1: Bụi trấu đầu vàm

Tiếng búa gõ đanh gọn vào chốt nêm bằng gỗ lim vang lên giữa trưa đứng gió, xé tan vẻ ảm đạm bao trùm vàm rạch Cái Tàu Thượng. Cụ Trang Thế Cương buông vồ gỗ, đưa ống tay áo bà ba đen đã sờn vai quệt mồ hôi đọng trên vầng trán hằn sâu nếp nhăn. Năm nay tròn bảy mươi tuổi, thân hình cụ vẫn quắc thước, lưng giắt cây thước gỗ trắc cùng con dao trổ bén ngót. Đúng ba mươi năm bôn ba khắp miệt sông Hậu trốn tránh mối oan khiên năm 1903, nay cụ mới đặt chân trở lại cồn Chợ Mới.

Quê cũ đón người thợ già bằng một quang cảnh ngổn ngang đến thắt lòng. Dưới bến sông Tiền, ghe chài nằm san sát chờ đợi trong vô vọng giữa cơn khủng hoảng kinh tế năm 1933; giá lúa gạo rớt thảm hại khiến tá điền rách rưới ôm mặt khóc ròng trên những sạp thóc ế ẩm. Đau xót hơn cả là những đống trấu khổng lồ bị các nhà máy xay xát thải bừa bãi trôi lềnh bềnh, kết mảng nghẽn kín mặt rạch. Thứ phế phẩm sắc nhọn ấy bốc mùi chua nồng dưới nắng gắt, chỉ chực một tàn lửa tàn thuốc rơi vào là bùng lên thành mối họa thiêu rụi xóm nhà lá nghèo nàn ven sông.

Cụ Cương khẽ thở dài, xoay người bước vào chái chòi thô sơ vừa dựng tạm bên mé rạch. Trước mặt cụ là bộ khung cối vam nén đòn bẩy thủ công làm bằng gỗ nghiến kết hợp ống thép dày bản, do chính tay cụ đẽo gọt mấy ngày qua. Nhặt một vốc vỏ trấu khô giòn trong chiếc thúng rách, ánh mắt sáng quắc của người thợ già ánh lên tia nhìn kiên định: thứ trấu phế phẩm từng làm bao người điêu đứng này, cụ sẽ biến nó thành than sạch, thành kế sinh nhai cứu lấy bà con cùng đinh.

— Ông già kia! Đang lúc nước sôi lửa bỏng, ông tha mớ rác trôi sông này về vương vãi đầy bến làm cái giống gì vậy hả?

Một tiếng quát sang sảng vang lên ngoài ngõ. Gã thanh niên vạm vỡ, nước da ngăm đen vì nắng gió sông rạch sầm sập bước vào, ngực phập phồng phẫn uất. Đó là Hai Trọng, tay thợ đóng khuôn nức tiếng của xóm lò gạch Chợ Mới. Anh ta quẳng phịch chiếc nón lá rách xuống phản tre, đôi mắt vằn lên những tia máu giận dữ:

— Thằng cha Mã Bá Hộ cậy thế Đốc phủ sứ ép dân ta đến đường cùng rồi! Năm mươi công đất hương hỏa của dòng họ tôi, mồ mả ông bà tôi ngoài bãi gạch, lão vin cớ lúa mất giá để siết nợ trắng trợn! Lò nung thì thiếu củi đốt, trấu mục vứt đầy sông nghẽn cả bến ghe, giờ ông còn bày trò dựng cái cối mục này nghịch rác nữa!

Nhìn dáng vẻ nóng nảy nhưng bộc trực của Hai Trọng, cụ Cương không hề giận. Cụ điềm đạm múc một gáo nước mưa từ khạp da lươn đưa cho anh ta, giọng từ tốn mang đậm chất Nam Bộ:

— Uống miếng nước cho hạ hỏa đi chú mày. Nóng nảy chỉ làm mờ mắt, muốn đấu lại cường hào thì phải dùng cái đầu và đôi tay của người thợ.

Hai Trọng đón gáo nước, ngửa cổ uống ực một hơi rồi ngờ vực chỉ tay vào ống thép của cối vam:

— Ông nói nghe dễ quá! Cả tổng này ai chẳng biết trấu chỉ để un muỗi hoặc đốt lò mau tàn, tro bay mịt mù làm hỏng men gạch. Ông tính nén nó thành củi sao nổi khi không có hồ keo dính?

— Vỏ trấu ngậm sẵn chất nhựa tự nhiên bên trong thớ vỏ, người ta gọi là nhựa trấu, lại chứa cả chất cát tự nhiên rất rắn chắc. Chỉ cần đủ sức ép và nhiệt độ thích hợp, nhựa ấy tự khắc chảy ra làm keo kết dính, đóng thành thỏi củi cứng như đá tảng, cháy đượm gấp mấy lần củi đốn mà chẳng nhả khói độc. Chú mày làm thợ khuôn gạch, chẳng lẽ không tin vào sức biến hóa của lửa và áp lực hay sao?

Dứt lời, cụ Cương cúi xuống châm mấy thanh than củi gáo dừa đỏ rực vào bầu ủ nhiệt dưới nòng cối thép. Chờ cho đoạn nòng kim loại nóng ran, đạt độ nung hừng hực chừng hai trăm độ, cụ đổ đầy trấu khô vào phễu nạp. Bàn tay gân guốc thô ráp của cụ ghì chặt lấy cán đòn bẩy bằng gỗ nghiến dài hơn một trượng, dồn toàn bộ trọng lượng cơ thể và thế lực đòn bẩy ấn mạnh xuống.