Chương 1: Mảnh lụa trong đáy rương

Gió heo may chớm thu lùa qua khe liếp, thổi bay đám bụi mịn bám trên vành chiếc nón lá đương dở dang đặt ở góc chõng tre. Chung Phục Lễ ngồi lặng thinh, đôi bàn tay trăm tuổi chằng chịt vết sẹo kim chằm khẽ co lại, run rẩy xoa vào nhau tìm chút hơi ấm. Ngoài hiên, những giàn nón trắng muốt phơi đón nắng sớm trơ trọi giữa khoảng sân lát gạch nghiêng vắng lặng. Không một tiếng cằn nhằn quen thuộc, chẳng còn bóng dáng lưng còng nhỏ nhắn thoăn thoắt tước sợi bẹ chuối bên khóm cúc tần.

Mười năm rồi. Đúng tròn mười năm kể từ buổi sáng bà Nông Tú Trân dứt khoát quẩy chiếc tay nải bằng vải xanh thô, không ngoảnh đầu lại bước xuống bến đò sang xóm Thạch Thất bên kia sông Lam.

Cụ Chung đưa tay quệt ngang khóe mắt mờ đục, nơi ngấn nước nhạt nhòa chực trào ra theo từng nhịp thở nhọc nhằn. Lồng ngực cụ thắt lại bởi mối ân hận đã gặm nhấm tâm can suốt ba ngàn sáu trăm ngày đêm. Cụ chống hai tay lên mặt chõng, gượng đứng dậy. Khớp gối kêu lách cách khô khốc sau mỗi bước chân chậm chạp hướng về phía chiếc rương gỗ lim đặt nơi góc tối của chái nhà. Chiếc rương đã sẫm màu năm tháng, bốn góc bọc đồng hoen rỉ, lưu giữ toàn bộ gia tài của một đời làm nón.

Khẽ hít một hơi sâu, cụ cúi mình mở nắp rương. Mùi gỗ trầm quyện lẫn hương lá kè khô ngai ngái xộc vào cánh mũi. Bỏ qua hộp đựng mũi kim thép sáng loáng và những cuộn sợi cước trong vắt, bàn tay gầy guộc của cụ lần sâu xuống đáy rương, run rẩy chạm vào một gói vải nhỏ bọc kỹ trong mảnh giấy bản ố vàng.

Gỡ từng nếp gấp cẩn trọng như sợ chỉ cần một hơi thở mạnh cũng làm tan biến vật bên trong, cụ Chung nâng niu mảnh lụa điều đã bạc màu thời gian. Trên nền lụa mỏng, những đường chỉ thêu đôi chim uyên ương vắt qua câu thơ ước hẹn thuở hoa niên hiện ra dưới vệt nắng sớm:

“Nguyện làm cước mỏng luồn thân lá Che chở đầu xanh đến bạc đầu.”

Bàn tay cụ miết nhẹ lên vệt ố màu nâu nhạt nơi góc lụa — dấu tích của giọt nước mắt giận hờn mà bà Tú Trân đã bỏ lại mười năm trước. Ký ức năm xưa cuồn cuộn dội về như sóng cồn. Thuở ấy, vì mải mê hoàn thành khung nón bài thơ mười sáu vành tiến kinh cho kịp buổi chợ phiên mùa thu, cụ đã quên bẵng lời hẹn đưa bà lên vãng cảnh chùa non Yên Mã cầu phúc bách niên. Khi cụ buông mũi kim xuống thì chiếc nón tiến kinh đã đoạt giải nhất vùng, nhưng góc sân nhà đã vắng bóng người bạn đời. Cụ cậy mình là nghệ nhân lão làng, cậy cái tính ngang bướng cố chấp nên cứ ngỡ bà chỉ giận dỗi dăm bữa nửa tháng rồi sẽ quay về. Ai ngờ, sự lạnh nhạt và thói vụng về chẳng chịu mở lời giãi bày của cụ đã biến lời hẹn lỡ thành bức tường ngăn cách hai bờ sông Lam suốt cả mười năm ròng.

"Tôi sai rồi... Trân muội ơi, tôi sai thật rồi..." Cụ lẩm bẩm, thanh âm trầm đục vỡ ra nghẹn ngào giữa gian phòng vắng.

Đang lúc cụ Chung chìm trong nỗi xót xa tê tái, tiếng bước chân quen thuộc khẽ vang lên ngoài bậu cửa.