Chương 40: Cơn khát hạt khô

Mùi ẩm mốc đặc quánh quấn lấy từng cột gỗ lim già cỗi của gian đình làng An Hòa.

Gió bấc không gầm thét như hồi giữa đông mà lầm lũi rười rượi, cuốn theo màn mưa phùn dày đặc như rây bột. Thứ mưa phùn nồm ẩm của cữ rét nàng Bân cuối xuân bao giờ cũng là nỗi kinh hoàng của nhà nông đồng bằng Bắc Bộ. Chỉ sau một tuần trà, những tảng đá xanh lát thềm đình đã túa ra từng vệt nước nhờn nhẫy, sờ đâu cũng thấy nhớp ráp, lạnh tanh. Trên các vì kèo, hơi ẩm đọng thành giọt lớn thi thoảng lại nhỏ tõng xuống nền đất nện, buốt lạnh và ảm đạm.

Trần Bình vẫn đỡ lấy một bên vai An, đôi bàn tay to bè, ấm sực của anh siết nhẹ như sợ cô tan biến mất. Sau cơn choáng váng vì trụy sức và tin vui bất ngờ về sinh linh bé bỏng đang thành hình trong bụng, sắc mặt An vẫn còn tái nhợt. Nhưng đôi mắt cô lúc này không nhìn vào niềm hạnh phúc riêng tư, mà đang dán chặt vào khoảng sân đình mênh mông, nơi gần bốn mươi tấn thóc và ngô vừa thu gom về đang nằm bất động dưới những cánh buồm bạt xơ xác.

“Để em xuống, anh Bình.” An khẽ lắc đầu, gỡ tay chồng ra. “Em đứng vững được rồi.”

“Mình vừa ngất xong, mạch còn yếu lắm, u Mẫn đang sắc nước gừng ngoài bếp kia kìa.” Bình nhíu mày, giọng anh trầm xuống, đầy vẻ xót xa xen lẫn trách móc vụng về của người đàn ông lần đầu biết mình sắp làm cha. “Việc kho lương đã có tôi với ban chủ nhiệm. Em đừng có cậy khỏe mà lao vào nữa.”

“Không kịp đâu anh.” An quả quyết, tựa nhẹ một tay vào cột đình rồi bước phăm phăm về phía đống thóc lớn nhất được che tạm bằng cót quây dưới mái hiên tả mạc.

Cô cúi xuống, dỡ mép tấm bạt dứa rách sang một bên, luồn sâu cả cánh tay vào lòng đống thóc.

Ngón tay chạm vào lớp vỏ trấu ráp rúa. Một luồng hơi nóng hầm hập phả thẳng vào da thịt cô. Khối hạt bên trong không hề mát lạnh như không khí bên ngoài, mà đang bốc lên một nhiệt lượng bức bối, ngột ngạt. Kèm theo đó là mùi chua nhẹ — dấu hiệu sơ khởi của quá trình lên men yếm khí.

An rút tay ra, xòe lòng bàn tay dưới ánh đèn măng-xông vàng vọt. Mấy hạt thóc dính chặt vào da tay cô vì ẩm ướt. Đưa lên sát mắt nhìn kỹ, An thấy đầu mầm của những hạt lúa nếp cái hoa vàng đã hơi sưng lên, đầu vỏ trấu hé ra một vệt trắng li ti mờ nhạt.

Nứt nanh. Thóc bắt đầu nứt nanh hô hấp.

“Nhiệt độ trong ruột đống thóc phải lên tới bốn mươi độ rồi.” Giọng An đanh lại, sự mỏi mệt biến mất, thay vào đó là sự chuẩn xác và lạnh lùng của một kỹ sư công nghệ bảo quản nông sản. “Thóc ướt bị ủ đống trong thời tiết ẩm kế trên chín mươi phần trăm thế này, hoạt tính men amylase tăng vọt. Chỉ cần bốn mươi tám tiếng nữa, không có nắng làm ráo vỏ, toàn bộ đống này sẽ đâm mầm thành mạ. Sau đó nấm mốc Aspergillus và Penicillium sẽ phủ kín. Đến ngày thứ tư, số lương thực này chỉ còn là một đống mùn thối, không lợn nào ăn nổi chứ đừng nói chở lên biên giới cho bộ đội!”

Lời nói của An như sét đánh ngang tai những người đang có mặt ở gian đình.

Chủ nhiệm Bùi Đắc Khoát vừa lao từ ngoài mưa vào, chiếc áo đại hàn ướt sũng hai bên vai, chiếc bút Kim Tinh cài trên ngực áo rung lên bần bật theo từng nhịp thở dốc. Ông thọc vội bàn tay hộ pháp vào đống thóc, rồi giật bắn người rút ra như bị ong đốt.

“Nóng thật! Nóng ran như nồi cám lợn chuẩn bị sôi!” Ông Khoát vò đầu bứt tai, trán nhăn tít lại thành những rãnh sâu hoắm. “Trời hại chúng ta rồi! Mười ngày gom năm mươi tấn, ta làm cật lực mới được gần bốn mươi tấn. Giờ còn bốn ngày nữa là hạn chót xe của Quân khu 3 về bốc hàng. Biên giới đang đánh nhau to, đạn réo trên đầu, mà ở hậu phương ta để mốc hỏng bốn mươi tấn ngũ cốc thì tôi... tôi chỉ có nước mang súng ra tự bắn vào đầu mình!”

Mấy ủy viên ban quản trị và các đội trưởng sản xuất đứng quanh cũng nháo nhác cả lên. Ai nấy mặt mày xám ngoét. Chiến tranh biên giới vừa nổ ra khốc liệt, lệnh thời chiến ban bố khắp huyện, thóc gạo là máu mủ của tiền tuyến, chậm trễ hay làm hỏng quân lương thời điểm này tội chẳng khác nào phản bội.

“Hay là... hay là ta dùng chảo rang?” Phó chủ nhiệm phụ trách đời sống đột ngột hiến kế, giọng run bần bật. “Huy động toàn bộ chảo gang lớn của bếp ăn tập thể mười bốn đội, mượn thêm chảo của từng nhà xã viên! Nổi lửa thâu đêm suốt sáng, chia nhỏ thóc ra mà rang! Rang cho nó khô rang ráo vỏ đi rồi đóng bao!”

“Phải đấy! Cứ bắc bếp củi khắp sân đình mà rang!” Vài người lập tức phụ họa, vẻ mặt bấu víu vào chiếc phao cứu sinh duy nhất. “Mỗi nhà một cái chảo, vài trăm cái chảo rang liên tục thì hai ngày là cạn đống thóc!”

“Không được! Tuyệt đối không thể làm thế!”

Tiếng quát dứt khoát của An khiến cả gian đình im bặt. Mọi ánh mắt đồng loạt đổ dồn về phía người phụ nữ trẻ đang đứng nép bên cột đình.

Bác Thao thợ mộc ngơ ngác: “Sao lại không được hả cô An? Lửa nóng rang lên thì nước bốc hơi, thóc chẳng khô thì là gì?”

An hít một hơi thật sâu để nén cơn buồn nôn đang dội ngược lên lồng ngực do ốm nghén, chậm rãi giải thích:

“Bác Thao, các chú các anh nghĩ hạt thóc chỉ là cục đất khô sao? Cấu trúc hạt gạo bên trong lớp vỏ trấu rất nhạy cảm với nhiệt độ. Khi đổ thóc ẩm vào chảo gang nung lửa trực tiếp, đáy chảo lên tới hàng trăm độ, nước bên trong nội nhũ của hạt gạo sẽ sôi đột ngột và giãn nở tức thì. Kết quả là hạt gạo bị nứt gãy chân chim từ tận bên trong ruột!”

Cô tiến lại gần ông Khoát, giơ hai ngón tay khẳng khiu lên:

“Thứ nhất, thóc rang chảo nhìn bên ngoài tưởng khô, nhưng khi đưa vào cối xay cối giã, nó sẽ vỡ vụn thành bột cám và tấm nát. Hạt gạo không còn nguyên vẹn, hao hụt đến ba bốn mươi phần trăm. Thứ hai, gạo vụn nát khi đóng bao tải chở hàng trăm cây số đường rừng lên Cao Bằng, Lạng Sơn gặp sương gió ẩm ướt sẽ biến thành cháo hồ, mốc đen ngay lập tức. Thứ ba, nhiệt độ chảo gang làm biến tính toàn bộ protein và chết phôi giống. Bộ đội ta ăn gạo ấy không còn chất dinh dưỡng, lấy sức đâu mà bám hào đánh giặc? Chúng ta chi viện cho tiền tuyến hạt ngọc thực để đánh giặc, chứ không phải nộp thứ phế phẩm cháy vỏ vụn ruột để báo cáo lấy thành tích!”

Từng lời, từng chữ của An như búa gõ vào lương tâm những người làm nông nghiệp cả đời ở đây.

Chủ nhiệm Khoát rùng mình. Ông tưởng tượng ra cảnh đoàn xe quân sự chở những bao gạo vỡ vụn bốc mùi khét lẹt lên tới chốt tiền tiêu, rồi hình dung ra ánh mắt căm phẫn của những người lính trẻ đang chịu đói chịu rét trong chiến hào... Mồ hôi lạnh túa ra ướt đầm trán ông.

“Trời ơi... Thế thì rang cũng chết, mà để nguyên thế này cũng chết!” Ông Khoát sụp xuống bậu cửa đình, hai tay ôm lấy đầu. “Mưa dầm thế này, gió nồm thế này, ông trời cắt nắng rồi, thì lấy cái gì mà hong khô bốn mươi tấn thóc trong bốn ngày đây cô An ơi?”

Mọi người nín thở. Gian đình rơi vào khoảng lặng ngột ngạt đến nghẹt thở. Chỉ còn tiếng mưa phùn tạt vào mái ngói xào xạc và tiếng bước chân lẹp xẹp của bà cụ Mẫn bưng bát nước gừng nóng hổi run rẩy đi tới.

“Con ơi, uống hớp nước gừng cho ấm bụng đã...” Bà cụ rơm rớm nước mắt, thương con dâu đang bụng mang dạ chửa mà phải gánh món nợ trời đất này.

An đón lấy bát nước gừng từ tay mẹ chồng, uống từng ngụm nhỏ. Vị cay nồng và hơi ấm của củ gừng già hòa với đường phèn làm dịu đi cơn thắt nơi dạ dày, giúp trí óc cô bừng sáng trở lại. Trong tâm thức của một nữ kỹ sư nông nghiệp thế kỷ hai mươi mốt, hàng trăm sơ đồ máy móc hiện đại lướt qua: máy sấy tháp tầng sôi, máy sấy hồng ngoại, buồng sấy chân không... Nhưng ở xã An Hòa năm 1979 này, không có điện lưới, không có dầu mazut, không có quạt hút công nghiệp.

Muốn cứu số thóc này, chỉ có một con đường duy nhất: biến những thứ rẻ mạt, sẵn có nhất của chốn thôn dã thành một hệ thống sấy nhiệt gián tiếp bằng sức người.

An nhìn Bình. Ánh mắt cương nghị, đầy tin cậy của anh như truyền thêm cho cô nguồn sức mạnh vô tận.

“Còn một cách.” An đặt chiếc bát không vào tay mẹ chồng, ngẩng đầu nhìn thẳng vào ban quản trị. “Chúng ta không phơi bằng trời, cũng không rang bằng chảo. Chúng ta sẽ làm lò sấy thủ công gió nóng đảo tầng.”

“Lò sấy... gió nóng đảo tầng?” Ông Khoát ngẩng phắt dậy, ngơ ngác lặp lại cái tên lạ hoắc.

“Đúng vậy. Dùng nhiệt gián tiếp từ trấu mục và than bùn để sấy, tuyệt đối không để khói và ngọn lửa chạm vào thóc. Gió nóng sẽ được ép thổi xuyên qua từng lớp hạt, hơi ẩm thoát ra ngoài theo gió, hạt thóc khô kiệt đều đặn mà vỏ ngoài vẫn vàng óng, hạt gạo bên trong dẻo dai nguyên vẹn.”

Bình bước tới sát bên An, bàn tay anh đặt vững chãi lên vai vợ:

“Em cần những gì? Cứ nói ra, toàn bộ Đội 3 và lực lượng dân quân sẽ làm theo lệnh em!”

An nhìn quanh một lượt, giọng cô vang lên khúc chiết, rành rọt:

“Cần ba vạn viên gạch mộc chưa nung ở lò gạch HTX; năm mươi ống đất nung loại làm cống tiêu; mười tấm phên nứa đan thưa bọc vải màn cá rô; năm chiếc khung xe đạp cũ hỏng còn nguyên bộ xích líp và bàn đạp; và quan trọng nhất: toàn bộ số vỏ trấu sau các cối xay gạo của toàn xã!”

Cô quay sang ông Khoát:

“Bác Khoát, bác phát lệnh khẩn cấp điều động thợ mộc, thợ rèn và trai tráng khỏe mạnh gom hết vật liệu về nhà kho Đội 3 ngay trong đêm nay. Em sẽ vẽ bản vẽ kết cấu ngay bây giờ!”

*

Đêm tháng Hai lạnh như cắt ruột.

Dưới ngọn đèn dầu hỏa đỏ quạch đặt ở góc bàn tre gian nhà ba gian của gia đình Bình, An ngồi gập người trên chiếc ghế đẩu, một tay ôm bụng dưới, tay kia thoăn thoắt cầm mẩu than củi vạch từng đường nét chuẩn xác lên tấm bìa các-tông mở rộng từ vỏ hộp thuốc thú y cũ.

Cơn ốm nghén ập đến từng đợt dữ dội. Mùi dầu hỏa hăng hắc quyện với mùi giấy ẩm khiến cổ họng cô lợm lọng. Đã ba lần An phải buông bút, chạy vội ra sau chum nước ngoài hiên nôn khan đến chảy cả nước mắt, mật xanh mật vàng trào ra đắng ngắt cuống họng.

Bình đi sau lưng, nhẹ nhàng xoa lưng cho cô, rồi dùng chiếc khăn bông xơ xước thấm nước ấm lau mồ hôi rịn trên trán vợ.

“Nghỉ một lát đi em. Hay là em nói miệng, anh vẽ thay cho?” Bình xót xa thì thào.

An lắc đầu, mỉm cười yếu ớt nhưng ánh mắt sáng rực:

“Bản vẽ kỹ thuật đòi hỏi tỷ lệ dung sai và luồng khí động học chính xác, anh chưa quen vẽ mặt cắt đâu. Con nó ngoan lắm, nó chỉ thử thách mẹ một tí thôi. Anh xem này...”

Cô kéo Bình lại bên bàn, chỉ mẩu than vào sơ đồ vừa phác thảo:

“Đây là nguyên lý buồng sấy tĩnh vỉ ngang cải tiến. Ta xây một buồng chứa hình chữ nhật bằng gạch mộc, dài sáu mét, rộng hai mét rưỡi, cao một mét hai. Đáy buồng cách mặt đất sáu mươi phân là một mặt vỉ nghiêng mười lăm độ, lót bằng các nan nứa bọc vải màn để lọt gió nhưng giữ hạt thóc lại. Dưới gầm buồng sấy, ta đặt hệ thống ống đất nung nối dài từ một buồng đốt trấu đặt tách biệt bên ngoài.”