Chương 13: Hương Dành Dành Và Đôi Câu Đối

Gió chướng từ mặt sông Đuống thổi thốc lên triền đê mang theo hơi nước buốt lạnh. Đứng bên cạnh anh Đạt nhìn xuống bến Cò trơ trọi chỉ còn những chiếc cọc sắt cắm xiên xẹo dưới lòng lạch, Quế Chi thấy lòng thắt lại. Từng chiếc thuyền buôn nứa và vỏ dó từ mạn ngược xa xôi thả neo rập rờn ngoài bãi cát, cánh buồm nâu ủ rũ không dám tiến vào bờ. Tiếng quát nạt hống hách của đám lính lệ huyện Lương Tài văng vẳng theo ngọn sóng, đập vào mắt nàng vẻ hoang vắng đến nao lòng.

Nhưng Quế Chi không để nỗi âu lo lấn át. Nàng kéo lại vành nón mê, nắm chặt lấy tay anh họ, giọng dứt khoát:

“Anh Đạt cứ lo liệu nứa rui với trục đá mài cùng cha và chú. Bến sông bị phong tỏa, thuyền buôn không cập mạn thì chị em chúng em lên rừng tìm thức khác. Rừng Đông Tiêu bạt ngàn hoa lá củ rễ, trời đất chẳng bao giờ triệt đường người chăm làm!”

Nói là làm, ngay buổi sớm hôm ấy, Quế Chi cùng các bà, các chị trong họ và xóm thợ giấy tỏa đi khắp các vạt đồi phía sau làng. Đôi bàn tay thoăn thoắt của nàng vạch từng lùm cây rậm rạp, hái những quả dành dành chín mọng màu vàng ươm như lòng đỏ trứng gà, bới từng gốc củ nâu già sần sùi bám chặt trong lòng đất sét, và ngắt những gùi lá chàm xanh mướt còn đọng hạt sương mai. Tiếng cười nói râm ran của phụ nữ thôn Đông Tiêu hòa cùng tiếng chim rừng xua tan không khí ngột ngạt mà đám nha lại vừa gieo rắc.

Đến xế trưa, từng gùi thảo mộc tươi rói đã được gánh về đầy ắp khoảng sân sau từ đường họ Phù. Quế Chi vừa quệt mồ hôi trán vừa chuẩn bị nhóm lò thì thấy cụ cố chống chiếc gậy tre đực khoan thai bước tới. Cụ Niên nheo nheo đôi mắt hóm hỉnh, đưa cán tẩu gõ nhẹ vào miệng chiếc cối đá giã vỏ cây:

“Khà khà, con Chi khéo gom hoa quả đấy! Nhưng muốn giấy dó ăn màu mà không mục nát theo năm tháng, bay chớ có nấu suông như luộc khoai. Thảo mộc có hồn của thảo mộc, phải biết nương vào tính nết của từng loại.”

Quế Chi chớp chớp mắt, sà lại gần cụ cố:

“Cụ cố ơi, con định giã củ nâu lấy nước cốt, rồi đun quả dành dành với phèn chua như độ trước dán quạt có được không cụ?”

Cụ Niên khẽ cười, vuốt chòm râu bạc như cước rồi hạ giọng chỉ điểm từng lời mà chỉ riêng cụ đọc được từ vệt sáng ấm áp trên vách chiếc đèn cổ:

“Dành dành sắc nước phải chắt ba lần, hòa cùng chút nước tro bếp mục và một muỗng dịch bời lời đánh loãng. Phèn chua chỉ được điểm vào khi nước cốt vừa nguội bớt, bằng không sắc vàng sẽ xỉn như rơm ướt. Còn lá chàm, ngâm chum sành với chút vôi bột khuấy đều tay, chờ nổi bọt biếc như cánh cà cuống mới chắt lấy cao. Có thế, giấy nhuộm ra mới óng ánh sắc mây, dai như lụa mà ngàn năm không phai!”

Nghe lời dặn dò tỉ mỉ của cụ cố, Quế Chi như mở cờ trong bụng. Nàng lập tức bắt tay vào việc. Nồi nước dành dành sôi lục bục trên bếp trấu, tỏa hương thơm thanh khiết ngạt ngào khắp gian chái. Nàng cẩn thận điều chỉnh từng muỗng phèn chua, hòa thêm dịch nhớt từ vỏ bời lời rừng giã nhuyễn rồi mới nhúng từng tờ giấy dó bến Cò vào bồn nhuộm.

Khi những sấp giấy đầu tiên được vớt lên, ép ráo nước rồi phơi trên phên nứa, Quế Chi không khỏi thốt lên kinh ngạc. Từng tờ giấy vàng rực như ánh nắng thu gom lại, mịn màng và dẻo dai lạ kỳ. Những tờ nhuộm củ nâu thì trầm ấm sắc son cổ kính, tờ nhuộm chàm lại thăm thẳm như làn nước mùa thu. Dưới ánh mặt trời hanh hao, mặt giấy ánh lên những sợi tơ dó lấp lánh như bụi kim nhũ.

Lòng tràn đầy phấn khởi, Quế Chi chọn ra những xấp giấy dó ngũ sắc phẳng phiu và đẹp nhất, cẩn thận bọc vào chiếc khăn điều rồi rảo bước sang xóm Đông. Điểm đến của nàng là gian nhà tranh ba gian nép dưới bóng râm của rặng nhãn cổ thụ đầu làng, nơi thầy tú Lương Văn Sĩ đang dạy chữ cho đám trẻ nghèo ven sông.

Đứng ngoài bậu cửa nghe tiếng đánh vần ê a non nớt, Quế Chi khẽ mỉm cười. Đợi lũ trẻ tan buổi học ùa ra sân ríu rít như bầy chim sẻ, nàng mới e ấp bước vào, cất tiếng trong trẻo: