Chương 8: Bài Học Từ Mẩu Sắt Vụn

Tiếng giũa sắt “xoẹt… xoẹt…” dưới tay cụ Tiêu Trọng Giáp bỗng ngừng lại khi một bóng người ngập ngừng dừng trước bậc cửa gian nhà gỗ số 3. Qua làn sương mỏng mang hơi lạnh buốt giá của đêm đông, cụ Giáp ngước mắt lên. Dưới ánh đèn vàng vọt, người kỹ sư trẻ ban nãy còn chỉ huy máy móc tự động ngoài ngõ đang đứng khép nép nơi bậu cửa, chiếc áo khoác đồng phục công trình đẫm sương đêm, bàn tay nắm chặt chiếc súng đo nhiệt độ vẫn còn run nhẹ.

Cụ Giáp đặt chiếc giũa thép xuống mép đe, cất giọng trầm ấm:

— Chú kỹ sư đấy à? Đêm hôm gió máy thế này, vào trong nhà cho ấm đã.

Trần Đức Hoàng bước qua bậu cửa gỗ, khẽ cúi đầu chào cụ già bằng tất cả sự cung kính. Gương mặt người kỹ sư ba mươi tuổi hốc hác, quầng mắt thâm đen lộ rõ vẻ kiệt quệ sau những đêm dài mất ngủ:

— Thưa cụ Giáp… Cháu làm phiền cụ lúc đêm muộn thế này thật không phải. Nhưng quả thực cháu… cháu đang bế tắc quá. Cháu vừa kiểm tra lại nhiệt độ hai bề mặt thanh ray theo đúng lời anh Tuấn nhắc lại câu nói của cụ. Chênh lệch giữa mặt ngoài đón gió và mặt áp vào chân tường ẩm lên đến ba mươi sáu độ C. Máy hàn điện trở của cháu liên tục báo nứt vi mô sâu mười hai milimét. Cháu đã thử đổi thông số dòng điện, đổi cả chu kỳ xung mà thanh ray vẫn nứt toác. Chỉ còn ba ngày nữa, đến ngày hăm tám Tết là hết hạn kiểm tra… Cháu xin cụ chỉ bảo cho cháu con đường sáng.

Cụ Giáp nghe xong, không tỏ vẻ đắc ý cũng chẳng hề quở trách. Cụ đứng dậy, kéo chiếc ghế gỗ mộc mời Hoàng ngồi rồi rót một chén nước trà sen còn nghi ngút khói đưa sang.

— Uống ngụm trà nóng cho ấm bụng đã chú. Làm nghề thép, tay run thì mắt mờ, lòng vội thì kim loại nó cũng bướng bỉnh theo.

Đúng lúc ấy, Tuấn cũng vừa dựng chiếc xe máy cà tàng ngoài góc sân gạch, bước theo tới hiên cửa, tay còn xách chiếc túi vải đựng mấy chiếc cờ lê cũ. Cụ Giáp nhìn ra sân, khẽ gọi:

— Tuấn đấy à cháu? Vào đây tôi nhờ một lát.

Tuấn bước vào gian nhà, khẽ liếc nhìn Hoàng bằng ánh mắt e ngại, định bụng quay ra thì cụ Giáp đã ra hiệu cho cậu ngồi xuống cạnh bếp than hoa đang đỏ rực ở góc phản. Trên chiếc bếp lò đất nung, những hòn than đượm ánh hồng tỏa ra luồng hơi ấm dễ chịu xua tan cái lạnh cắt da cắt thịt lùa qua khe cửa.

Cụ Giáp không dùng bất kỳ thuật ngữ hàn lâm hay sách vở cao siêu nào. Cụ cúi xuống góc hòm đồ nghề bằng tôn rỉ, nhặt lên hai mẩu thép ray phế liệu cụt đầu dài chừng hai mươi phân, tiết diện đúc đúng theo chuẩn ray đường sắt khổ một mét. Cụ dùng chiếc kìm rèn gắp cả hai mẩu thép vùi sâu vào giữa lòng than đỏ rực.

— Chú kỹ sư với cháu Tuấn nhìn kỹ nhé, — cụ Giáp vừa thổi nhẹ lớp tàn tro vừa chậm rãi nói. — Thép ray là giống kim loại gan góc, nó chịu lực đè của cả đoàn tàu nặng hàng nghìn tấn lăn qua mỗi ngày. Nhưng tính nó lại chuộng sự công bằng. Mình nung nó nóng đều, thì lúc nó nguội đi cũng phải êm ả và đồng điệu từ trong ra ngoài, từ trước ra sau.

Một lát sau, hai mẩu thép phế liệu đã ửng đỏ màu cánh sen non. Cụ Giáp dùng kìm gắp mẩu thứ nhất ra, đặt ngay ngắn trên mặt chiếc đe sắt kê sát vách gỗ kín gió, rồi lấy một chiếc chậu nhôm úp hờ lên trên để giữ hơi ấm. Đến mẩu thứ hai, cụ gắp đem ra đặt ngay bậu cửa ra vào, đúng vị trí luồng gió bấc hun hút đang thốc mạnh từ lòng ngõ hẹp vào trong nhà.

Mặt đón gió bấc của mẩu thép thứ hai lập tức chuyển từ màu đỏ hồng sang màu xám đen chỉ trong vài chục giây, trong khi mặt quay vào phía lòng nhà vẫn còn âm ỉ ánh đỏ.

Cụ Giáp cầm chiếc búa nguội nhỏ, gõ nhẹ vào thân mẩu thép nguội nhanh ngoài bậu cửa. Một tiếng “tách” khô khốc và sắc lẹm vang lên. Ngay tại rãnh chuyển tiếp tiết diện của mẩu sắt vụn, một vệt nứt hình chân chim xé toạc lớp bề mặt, để lộ thớ thép gãy giòn rụm.

Hoàng nhìn chằm chằm vào vết nứt, chiếc kính cận khẽ trượt xuống sống mũi. Đồng tử anh co lại, từng thớ thịt trên mặt giật nhẹ.

— Đấy, chú thấy chưa? — Cụ Giáp ôn tồn chỉ chiếc búa vào vết nứt. — Sắt thép khi nóng thì nở ra, lúc lạnh thì co lại. Mặt ngoài này gặp gió đông bắc lạnh buốt ép nó co ngót tức thì, trong khi cái mặt bên trong còn đang giữ nhiệt ngậm hơi nóng. Hai dòng lực kéo ngược chiều nhau như hai người khỏe cùng giằng một sợi dây thừng, thế là nội lực bên trong nó tự xé rách nó ra. Cái máy của chú chỉ biết ép hai đầu thép lại bằng dòng điện lớn, nhưng nó không biết che gió cho thanh sắt, cũng chẳng biết dỗ dành cái lạnh của bức tường ẩm phía sau.

Hoàng lặng người, hai bàn tay đan chặt vào nhau trên đùi. Những công thức phức tạp về phân bố trường nhiệt độ và ứng suất dư mà anh từng học bao năm ở giảng đường nay hiện hình sống động, trần trụi ngay trên mẩu sắt vụn của cụ thợ già. Máy móc công nghệ cao của anh rất hiện đại, nhưng nó bị mù cục bộ trước địa hình đặc thù của con ngõ này. Anh đã quá ỷ lại vào các thông số cài đặt sẵn trong bảng điều khiển mà quên mất rằng sắt thép đang nằm giữa trời đất tự nhiên.