Chương 9: Người Lạ Không Mua Mắm

Tiếng then cửa sắt nhà bà Loan dằn mạnh bên vách tường, tiếp sau là bước chân mẹ chậm rãi băng qua đoạn ngách hẹp để trở về nhà số chín.

Trên căn gác lửng ngột ngạt hơi nóng chiều muộn, Diễm Hạnh ngẩng đầu khỏi màn hình điện thoại. Qua khe chấn song gỗ, cô thấy mẹ bước vào, hai tay buông thõng, nét mặt phẳng lặng không gợn sóng. Mẹ không ngước lên gác, chỉ gài then cửa rồi vào góc bếp, nơi chiếc chum sành sẫm màu men vẫn lặng thinh tỏa mùi nồng quen thuộc.

Hạnh khẽ thở dài. Đáng lẽ lúc này cô đã ngồi trên chuyến bay trở về Hà Nội. Sáng hôm qua, khi ứng dụng hiện vé chuyến chín giờ tối Chủ nhật, ngón tay cô cứ lơ lửng trên nút thanh toán rồi lại thoát ra. Cô tự nhủ rằng báo cáo tài chính quý ba còn dở dang, số liệu tồn đọng cần giải quyết dứt điểm. Nhưng công việc chỉ là cái cớ. Sâu xa hơn, cái chạm tay ngập ngừng vào vai mẹ bên chum mắm lúc nửa đêm hôm trước như chiếc dằm nhỏ níu cô lại. Cô chưa thể dứt áo ra đi khi biết con hẻm sắp bị giải tỏa, và mẹ thì vẫn bám chặt lấy cái nghề nhọc nhằn này.

Sáng hôm sau, chiếc quạt trần quay lạch cạch trên gác lửng không xua nổi cái oi ả đầu ngày. Hạnh ngồi xếp bằng trên manh chiếu cói, đặt laptop lên chiếc bàn học sinh cũ sứt mép, ngón tay gõ lách cách rà soát từng mục thu chi.

Dưới tầng trệt, tiếng then cài rút nhẹ mở ra.

Hạnh dừng tay, mắt nhìn biểu đồ nhưng tai đã lắng lại. Mọi ngày giờ này, người gõ cửa chỉ có ông Lành xin ấm nước sôi châm trà, hoặc chị Bông ghé lấy hũ mắm năm trăm gam về quết bánh mì. Nhưng sáng nay, âm thanh lọt qua khe ván sàn lại hoàn toàn xa lạ.

Đó là tiếng bước chân đi giày da đế mềm gõ nhẹ trên nền xi măng, đi kèm chất giọng trẻ trung, phát âm rành rẽ từng từ ngữ đô thị:

“Dạ, thưa cô Trương Thị Diễm Phụng có nhà không ạ?”

Một giọng nữ tiếp lời, nhẹ nhàng và lễ phép:

“Dạ chào bác. Chúng cháu bên Hội Di sản Ẩm thực Thành phố Hồ Chí Minh, có hồ sơ đề nghị muốn gửi tới bác ạ.”

Những cụm từ lạ lẫm — “di sản ẩm thực”, “kiểm kê phi vật thể”, “hồ sơ đề nghị” — rơi vào không gian bếp trệt vốn chỉ quen với tiếng mặc cả vài nghìn bạc lẻ. Ngón tay Hạnh khựng lại trên phím. Cô khép hờ nắp máy tính, lòng dấy lên mối băn khoăn khó hiểu.

Hạnh nhổm dậy, bước chân trần thật êm qua sàn gác để tránh tiếng ván kêu cọt kẹt. Cô lần theo cầu thang dốc đứng, đi chậm từng bậc rồi ngồi thụp xuống bậc dưới cùng, nép sau tấm vách gỗ dán che góc bếp.

Qua khe hẹp giữa vách và chấn song, cô nhìn rõ khung cảnh dưới nhà.

Hai người khách lạ — một nam một nữ, chừng ngoài ba mươi — ăn mặc lịch sự với sơ mi sẫm màu và quần tây. Người thanh niên đeo túi vải chéo vai, tay cầm máy tính bảng; người phụ nữ ôm trước ngực bìa hồ sơ dày cộp gáy xanh.

Mẹ ngồi trên chiếc ghế gỗ thấp quen thuộc cạnh miệng vò sành ủ mắm. Hai bàn tay sạm màu muối đan lỏng đặt trên đùi, lưng thẳng, gương mặt sắt lại không một nét cười. Mẹ không đứng dậy đón khách, không mời nước, nhưng cũng không cất tiếng xua đuổi. Đôi mắt hơi mờ một bên nhìn thẳng vào hai người lạ, chờ đợi.

Người phụ nữ mở tập hồ sơ, giải thích lý do họ tìm tới hẻm bốn mươi bảy. Mấy ngày trước, một cư dân trong ngõ đăng bài kèm ảnh chụp vò mắm góc bếp nhà số chín, bày tỏ âu lo nghề làm mắm ruốc của gia đình người Huế di cư sẽ biến mất khi mở đường Phan Văn Trị. Bài viết thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu ẩm thực.

“Chúng cháu tới đây xin phép khảo sát quy trình muối mắm của bác,” người phụ nữ nói, giọng tha thiết. “Hội mong muốn thu thập tư liệu đời sống và kỹ thuật ủ men cổ truyền để lập hồ sơ đề xuất đưa nghề làm mắm ruốc của cộng đồng người Huế di cư vào danh mục kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể của thành phố.”

Mẹ ngồi bất động lắng nghe, ánh mắt không hề chớp trước tập giấy tờ in ấn công phu. Trong gian bếp, mùi mắm ruốc nồng đượm như quánh lại giữa những khái niệm văn hóa trừu tượng.