Chương 6: Bản đồ rãnh tiêu mặn

Cụ Lư Thế Hùng bước từng bước khoan thai qua lối đi mở giữa đám đông, vạt áo nâu sồng phơ phất trong ngọn gió đông buốt giá. Trước thềm đình, chiếc bàn gỗ lim mộc mạc của ban chủ nhiệm kê sẵn giữa sân gạch. Cụ thong thả đặt chiếc khay sành màu da lươn xuống mặt bàn, động tác vững vàng mà cẩn trọng như đặt một báu vật.

Mùi rơm rạ mục lẫn hương tro bếp ấm nồng từ khay đất lan tỏa dịu nhẹ giữa không gian quánh đặc mùi phèn chua mằn mặn. Cụ Hùng khẽ nghiêng người, ngón tay gầy gân guốc nhẹ nhàng bới một góc bùn tro xốp mịn. Từng sợi rễ cải trắng muốt, mập mạp bám chằng chịt, ăn sâu vào lòng đất ấm dần lộ ra trước ánh mắt đổ dồn của hàng trăm con người.

Bác Vượng đang ngồi thu lu bên bậc đá vội nhỏm phắt dậy, điếu cày kẹp nách quên cả gõ tàn. Đội trưởng Hợi lảo đảo bước tới, đôi mắt đỏ hoe mở to, hai bàn tay run rẩy bấu chặt mép bàn gỗ lim.

– Mầm… mầm cải sống thật này bà con ơi! – Tiếng bác Vượng thảng thốt vỡ òa giữa thinh lặng.

Cụ Hùng quét ánh nhìn ấm áp qua những gương mặt hốc hác, nhợt nhạt vì âu lo của bà con xã viên. Cụ hít một hơi sâu luồng khí trời thanh sạch, rồi cất giọng từ tốn, sang sảng át cả tiếng gió rít qua mái ngói mũi hài:

– Đất cũng như thân thể con người ta vậy. Khi tạng phủ đang ứ trệ, nhiễm độc mặn mà các chú cứ dộng đạm Urê, dộng lân hóa học vào, chẳng khác nào người đang ốm liệt giường mà ép ăn thịt mỡ, nuốt cao lương! Ruột gan cồn cào thì rễ cây non nào chịu thấu, bảo sao không xót mầm, cháy rụi? Đất chua mặn phải dưỡng cho nhuận, khử độc trước rồi mới bồi dưỡng sau.

Nói đoạn, cụ Hùng thò tay vào túi áo vải chẽn, rút ra một cuộn giấy xi măng đã ngả màu vàng ố vì khói bếp. Cụ trải rộng tấm giấy lên mặt bàn, lấy bốn viên đá xanh nhỏ chặn bốn góc. Dưới ánh sáng ban ngày ảm đạm, những đường nét vẽ bằng mực tàu đen nhánh hiện lên rành mạch, tỉ mỉ từng ngõ ngách của mười lăm mẫu đồng chiêm trũng Đội hai.

Đầu chiếc gậy tre đực nhẵn bóng của cụ chỉ thẳng vào ranh giới gò cao tiếp giáp vùng trũng:

– Đây là thế đất dốc lòng chảo của đồng làng ta. Vào cữ tháng Chạp hanh khô, mực nước ngầm tụt sâu, mạch mao dẫn dưới đáy phù sa cổ sẽ hút phèn chua từ tầng sét độc đùn ngược lên mặt ruộng rồi bốc màng trắng xóa. Muốn cứu hoa màu, ta không thể ngồi chờ trạm bơm cứu viện, mà phải dùng sức người đào một mạng lưới mương rãnh hình xương cá!

Cụ Hùng nheo mắt, gậy tre vạch một đường thẳng dài chạy dọc từ chân ruộng trũng ra mép sông nội đồng:

– Một con rãnh chính đào sâu ba tấc xẻ thẳng ra mương tiêu cái. Từ rãnh chính này, ta đào các rãnh nhánh xương cá đan chéo khắp mặt ruộng. Rãnh sâu sẽ cắt đứt hoàn toàn mạch mao dẫn, chặn đứng phèn chua ngấm ngược lên. Khi con nước ròng rút cạn phèn đọng dưới đáy mương rãnh, ta sẽ mở nắp cống đón nguồn nước ngọt hồi quy tự nhiên từ sông nội đồng dâng lên theo con nước lớn để thau rửa tầng đất mặt. Tro bếp rơm rạ cày vùi vào bùn sẽ khử chua tiêu mặn, giữ ấm cho rễ non. Nước ngọt rửa phèn đi, phù sa màu mỡ đọng lại. Trời đất không triệt đường sống của người chịu khó!

Cả sân đình nín thở lắng nghe, từng ánh mắt dần rực sáng theo từng nét vạch trên tấm bản đồ xi măng. Đặng Thị Thược đứng cạnh cột đình bấy giờ mới tiến lên, gương mặt ửng hồng vì xúc động. Cô rút dải giấy quỳ tím giơ cao cho bà con cùng thấy: