Chương 17: Tiếng Chày Dâu Tằm

Sáng sớm hôm sau, sương thu bảng lảng giăng trên mặt suối Hạc vừa tan thì xưởng giấy mới đã rộn rã tiếng bước chân. Khung đòn bẩy bằng thân gỗ dẻ đá đốn từ mạn rừng già đã được gọt đẽo vuông vức, dựng vững chãi bên bờ nước. Lòng bể xeo kè đá xanh phẳng lỳ, từng mạch vữa miết kín kẽ, đón dòng nước mát trong vắt từ con mương dẫn về chảy róc rách không ngớt.

Khấu Hoài Ân đứng tựa cây gậy trúc bên thềm xưởng, đưa mắt ngắm nhìn cơ ngơi tinh tươm còn thơm nồng mùi tranh mới và đất vách phơi sương. Cụ quay sang bảo với bác Lý trưởng Đỗ Thung đang đứng vê tẩu thuốc bên cạnh:

“Bác Lý trưởng, xưởng đã vững vàng, nước nguồn đã thông. Nhờ bác đánh tiếng cùng bà con trong thôn, nhà nào có con em chăm chỉ, chịu khó mà gia cảnh bần hàn thì cứ đưa cả đến đây. Lão già này sẽ mở cửa xưởng, đem trọn vẹn mười tám công đoạn làm giấy dâu truyền thụ cho chúng, tuyệt đối không giấu giếm nửa ngón nghề.”

Bác Đỗ Thung sững sờ buông rơi chiếc tẩu tre, hai mắt mở to:

“Cụ Khấu nói thật lòng đấy ư? Nghề làm giấy xưa nay các họ thợ xưởng ngoài huyện đều coi như bí truyền giữ kín trong bọc, truyền trong không truyền ngoài, truyền nam không truyền nữ. Nay cụ lại chịu dạy hết cho lũ trẻ nghèo trong làng sao?”

Cụ Khấu khẽ cười, ánh mắt đượm vẻ bao dung:

“Cây dâu mọc bên bờ bãi, ngọn nước chảy tự trời cao, nghề thủ công sở dĩ tồn tại được là nhờ phục vụ đạo học và đời sống con người. Giữ khư khư lấy bí quyết làm của riêng thì nghề sẽ tàn, chỉ khi mở lòng truyền cho nhiều người thấu hiểu, nếp nghề mới đâm chồi nảy lộc. Lũ trẻ có được cái nghề chân chính lận lưng, thôn Thanh Khê ta mới thoát khỏi cảnh cơ hàn tăm tối.”

Lời cụ Khấu vừa dứt, bác Đỗ Thung đã cảm kích vái dài rồi vội vã chạy ra đầu ngõ gióng chiếc mõ tre thông báo. Chẳng mấy chốc, khoảng sân rộng ven bờ suối Hạc đã tấp nập bóng người. Hơn chục thiếu niên cùng mấy bác thợ thuần phác trong làng tề tựu đông đủ, ai nấy đều cung kính cúi đầu, ánh mắt lấp lánh niềm hy vọng.

Những ngày sau đó, xưởng giấy Thanh Khê rực lửa từ tờ mờ sáng cho đến lúc canh khuya. Khấu Hoài Ân cẩn thận xắn cao tay áo chàm, bắt đầu chỉ dẫn từng việc nhỏ nhất. Cụ dẫn đám trẻ ra bãi trấu ủ, dạy chúng cách đốt rơm nếp lấy tro mịn, rồi múc nước suối lắng gạn thành thứ nước tro trong veo, màu vàng nhạt như nước trà sen:

“Các con phải nhớ, vỏ dâu tằm già dẫu dai nhưng ngậm nhiều nhựa đắng và chất men chua dễ mục. Dùng nước tro rơm nếp gạn trong đun sôi liu riu sẽ triệt tiêu hết cặn bã ấy, giúp thớ tơ sạch bóng mà không làm đứt sợi cốt bên trong. Nước tro đục là giấy sẽ ố, nước tro gắt quá thì sợi tơ sẽ giòn.”

Bên bờ suối, tiếng chày gỗ nện trên những cối đá xanh bắt đầu vang lên rộn rã. Cụ Khấu bước đến bên từng chiếc cối, cúi xuống bốc một nắm vỏ dâu đã ninh nhừ, vò thử giữa hai ngón tay rồi bảo:

“Giã xơ dâu không được vội vàng. Cổ tay phải dẻo, sức nện phải đều. Chày hạ xuống thẳng đứng, nhấc lên dứt khoát, giã đến khi nào từng sợi tơ tơi xốp, bồng bềnh như đám bông trắng muốt mới đạt.”