Chương 1: Mùi cám rang đầu đông

Gió bấc rít từng hồi qua khe liếp nứa, quất những giọt mưa phùn buốt giá vào vách chuồng lợn tập thể của Hợp tác xã Nông nghiệp Đông Sơn. Cụ Tạ Đình Khang khẽ khom người, hai đầu ngón tay thô ráp chai sần lần dọc sống lưng trơ xương của một con lợn giống lang hồng. Con vật nằm phủ phục bên góc nền xi măng ướt nhoẹt, bụng hóp lép kẹp, từng nhịp thở thoi thóp phập phồng theo tiếng rên ừ ử yếu ớt. Dưới chân nó, bãi phân lỏng xám xịt tanh nồng hòa lẫn với đám bổi cám gạo vón cục đen sì.

Cụ Khang nhíu đôi mày bạc trắng, bốc một nhúm cám từ máng gỗ mục lên mũi ngửi. Một mùi chua nồng, ẩm mốc xộc thẳng vào cuống họng khiến cụ khé cổ. Đàn lợn giống bốn mươi lăm con này vốn là niềm hy vọng lớn nhất của toàn thôn Vĩnh Lạc trong đợt giao nộp thực phẩm vụ đông xuân năm 1978. Thế nhưng giờ đây, phân nửa đã bắt đầu tiêu chảy, lông dựng ngược như gai nhím, da bọc xương vì phải nuốt thứ bổi mục nát tích trữ từ mùa mưa lũ sông Mã.

“Bỏ bớt cám ướt ra đi bà con! Đừng đổ thêm nữa, đổ vào lúc này là giết đàn giống đấy!” Cụ Khang ngẩng đầu lên, cất giọng trầm khàn hướng về phía mấy xã viên đang vác bao tải.

Chưa dứt lời, tiếng ủng cao su nện côm cốp trên lối đi lát gạch nghiêng đã át cả tiếng gió rít. Trịnh Hữu Lãm săm sắm bước tới, chiếc áo đại cán màu cỏ úa cài kín cổ, cây bút máy kim tinh nơi nắp túi áo ngực nẩy lên theo từng bước chân dồn dập. Vừa liếc thấy mấy máng ăn còn trơ đáy, mặt người đội trưởng ba mươi hai tuổi đã đanh lại.

“Sao lại dừng tay?” Lãm quắc mắt nhìn đám xã viên, đoạn quay sang cụ Khang, giọng the thé gắt gỏng: “Cụ Khang này! Chỉ tiêu cân thịt của huyện giao cho xã Đông Sơn đợt này gay gắt lắm, chỉ còn non tháng nữa là đến kỳ nghiệm thu rồi. Cụ cứ bảo bớt với nhịn thì lấy đâu ra trọng lượng mà báo cáo lên Ban quản trị?”

Cụ Khang đứng thẳng dậy, lưng hơi còng nhưng ánh mắt quắc thước vẫn nhìn thẳng vào viên đội trưởng trẻ:

“Chú Lãm à, tôi chăn nuôi từ thời còn chưa lập tổ đổi công, cái bụng con lợn nó cũng như ruột người thôi. Cám bổi này để trong kho ẩm lâu ngày sinh độc mốc, lại đem trộn nước lã cho ăn sống thế này thì lợn nào chịu thấu? Chúng nó đang chướng bụng, tháo dạ hết cả lượt rồi. Giờ phải hãm cám lại, nấu chín khử mốc, kiếm thêm ngọn lá chát mà cầm ruột…”

“Thôi thôi, cụ già rồi nên lẩm cẩm quá!” Lãm xua tay cắt ngang, ngón tay trỏ giơ ra phía trước đầy vẻ sốt ruột. “Thời buổi kế hoạch hóa, củi lửa đâu ra mà nấu cám chín cho ngót nửa trăm con lợn? Khoa học bây giờ là phải ăn sống tăng khẩu phần, ép tăng trọng thì mới kịp ngày công điểm chứ! Tôi là Đội trưởng, việc tiến độ tôi chịu trách nhiệm trước Bí thư chi bộ. Bà con cứ chia đều mỗi máng hai đấu cám sống cho tôi, con nào không ăn cũng phải thúc cho nuốt!”

Mấy chị xã viên nhìn nhau e dè rồi lục tục vác bao làm theo mệnh lệnh. Cụ Khang nhìn theo bàn tay Lãm gõ cồm cộm lên thành máng mà ruột gan thắt lại từng khúc. Tiếng lợn kêu éc éc yếu ớt chìm nghỉm giữa tiếng gió lùa buốt lạnh.

* * *

Đêm mùa đông ven triền đê sông Mã tối đen như mực. Bếp lửa chái nhà cụ Khang le lói ánh than hồng, hắt bóng hai ông cháu lên vách đất trát rơm.

“Ông ơi, con lợn khoang đuôi vểnh chiều nay cháu thấy nó không thèm nhấc đầu dậy nữa rồi. Cứ đà này thì đàn lợn tập thể chết mất thôi ông ạ…”

Tạ Thị Mận ngồi bệt bên cạnh chiếc kiềng sắt ba chân, hai tay ôm lấy đầu gối. Cô bé mười sáu tuổi mặc manh áo nâu vá vai phong phanh, đôi mắt to đen láy ánh lên nỗi lo âu trĩu nặng. Mồ côi cha mẹ từ tấm bé, sớm hôm con bé chỉ biết quanh quẩn bên ông nội và đồng bãi, nhìn thấy con giống của hợp tác xã suy kiệt mà lòng dạ bồn chồn khôn nguôi.