Chương 8: Lưỡi cày than hồng

Tiếng then gỗ khẽ cọt kẹt bên kia rào giâm bụt vọng qua màn sương sớm, khiến Chung Phục Lễ đang đứng co ro bên giàn tre bất giác ngước mắt nhìn lên. Gian nhà tranh của bà Trân đã cài then im ỉm trở lại. Cụ Chung đưa bàn tay gầy guộc xoa nhẹ lên sống mũi cay nồng vì gió bấc, trong đáy mắt ánh lên một nét cười phảng phất vẻ ngậm ngùi. Cụ biết người bạn đời trăm tuổi của mình dẫu ngoài mặt còn nặng lời xa cách, nhưng sau cánh cửa kia, tấm lòng bà vẫn chưa từng nguội lạnh.

Mặt trời từ từ nhô lên khỏi rặng tre phía bờ Cổ Mộc trấn, rải những sợi nắng vàng óng ả xuống mặt nước sông Lam. Những giọt sương mai đọng trên tệp lá kè non bắt đầu tan dần, để lại từng phiến lá mềm mại, nõn nà như da thịt trẻ thơ.

“Vĩnh con, vào khiêng chiếc bễ đất với cái lưỡi cày gang ra góc sân,” cụ Chung khẽ hắng giọng, thanh âm trầm ấm xua tan cái se lạnh của buổi sớm mai. “Nắng lên rồi, sương vừa ngậm đủ thớ lá, phải ủi phẳng ngay kẻo lá quăn mép thì hỏng hết công phơi.”

Chung Vĩnh dạ ran, lanh lẹ chạy vào góc chái phụ khênh chiếc hỏa lò bằng đất nung đã ngả màu nâu sẫm đặt ngay ngắn dưới gốc cây ổi sẻ. Chàng trai trẻ thoăn thoắt xếp từng thanh than củi mù u vào lòng lò, châm lửa rồi dùng chiếc quạt nan phe phẩy nhịp nhàng. Chẳng mấy chốc, những tàn than đỏ rực bắt đầu đượm nồng, tỏa ra hơi ấm râm ran khắp khoảng sân đất nện.

Cụ Chung cẩn thận đặt ngửa chiếc lưỡi cày gang cũ kỹ lên miệng lò than hồng. Mặt kim loại xám xịt chẳng bao lâu đã ửng lên màu hồng nhạt, mang theo hơi nóng hầm hập. Đây là công đoạn thử thách bậc nhất của nghề chằm nón lá bài thơ, đòi hỏi người thợ phải hiểu tính của lửa, thấu nết của gang và cảm được độ dai của từng chiếc lá. Nóng quá thì lá lập tức giòn gãy, xém vàng; nguội quá thì nếp gấp chẳng thể nào duỗi thẳng.

“Nhớ lấy lời ông dạy,” cụ Chung vừa chăm chú quan sát sắc lửa vừa bảo cháu đích tôn, “than chỉ được đỏ râm ran dưới đáy, ngọn lửa không được liếm vào mép gang. Con quạt khẽ tay thôi, giữ cho hơi nóng tỏa đều như lòng bàn tay người mẹ ấp con.”

Nói đoạn, cụ Chung quỳ một gối xuống manh chiếu rách trải cạnh lò than. Bàn tay trăm hai mươi chín tuổi chằng chịt những vết sẹo nhỏ li ti – dấu tích của hàng vạn mũi kim thép qua hơn một đời người – cầm lấy một búi giẻ nén chặt bằng vải thô sạch sẽ. Cụ nhúng nhẹ một góc khăn vào chậu nước mưa trong vắt, khẽ quệt ngang lưng lưỡi cày nghe một tiếng xèo giòn tan, làn khói trắng mỏng manh bốc lên mang theo mùi khen khét đặc trưng của kim khí gặp nước.

Đôi mắt cụ Chung khẽ nheo lại, ngón tay điểm nhẹ vào sống gang để ước định nhiệt lượng. Vừa đúng độ. Bằng một động tác dứt khoát nhưng vô cùng uyển chuyển, cụ đón lấy phiến lá kè nõn từ tay Chung Vĩnh, trải nghiêng một góc trên mặt lưỡi cày cong vút. Tay trái cụ kẹp chặt cuống lá, tay phải cầm búi giẻ miết mạnh từ trong ra ngoài, miết dọc theo từng đường gân li ti.

Dưới sức nóng của gang và lực miết đều đặn của đôi bàn tay lão luyện, thớ lá kè non đang quăn queo vì sương đêm bỗng chốc dãn ra, phẳng lì như một dải lụa mỏng tang. Từng đường gân lá chìm dần, màu xanh nhạt chuyển sang sắc trắng ngà thanh khiết. Mỗi đường miết của cụ chuẩn xác đến từng đường tơ kẽ tóc, không một nếp nhăn nào sót lại, cũng chẳng hề làm rách mép lá mỏng manh.

Mùi thơm ngai ngái, thanh tao của lá kè gặp hơi than ấm tỏa ra ngào ngạt, quyện cùng khói mù u bảng lảng bay khắp bến đò Thạch Thất. Mấy người chèo đò sớm cùng bà con đi chợ ngang qua bị mùi thơm níu bước, hiếu kỳ dừng lại bên bờ rào ngó nghiêng.

“Kìa, có phải lão nghệ nhân bên Cổ Mộc trấn sang đấy không?” Một bác chèo đò trạc ngoài năm mươi reo khẽ, chỉ tay vào sân chái phụ.