Chương 9: Mười sáu vành tre cật

Búi giẻ trên tay Chung Phục Lễ rơi khẽ xuống mặt đất nện, bàn tay gầy gò buông thõng giữa khoảng không. Cụ dợm bước đuổi theo vạt áo nâu vừa khuất sau rặng dâu tằm, nhưng khớp gối trăm tuổi run rẩy khiến cụ phải vịn vội vào thành chõng tre. Lời gọi nghẹn ứ nơi cuống họng tan vào làn gió sớm mang hơi nước sông Lam, chỉ còn vương lại bóng lưng còng nhấp nhô trước hiên nhà vắng lặng.

Chung Vĩnh bước lại gần, ân cần đỡ lấy cánh tay cụ:

“Ông nội, bà nội… người vừa sang nhìn ông đấy ạ.”

Cụ Chung khẽ chớp đôi hàng mi bạc, khóe môi khẽ run lên một thoáng xúc động. Cụ nhìn chiếc nia tre đầy ắp những phiến lá kè nõn đã phẳng lì như lụa trắng, rồi lại đưa mắt trông về phía ngõ dâu xa xăm. Bà nó đã chịu đứng nhìn cụ làm việc, chịu để mắt ngấn lệ trước lò than đỏ rực. Mười năm xa cách ngỡ như bức tường đồng lạnh ngắt, hóa ra tơ duyên vẫn còn vấn vương nơi sâu thẳm đáy lòng.

“Vĩnh con, dọn bếp than đi.” Cụ Chung chậm rãi ngồi xuống mép chõng tre, thanh âm trầm đục mà dứt khoát. “Lá đã ủi xong, giờ phải chuốt cho kỳ được mười sáu vành tre cật. Làm nón bài thơ cốt ở khung sườn, vành có tròn trịa, đều đặn thì mặt nón mới thanh thoát, mới lồng trọn được đôi chim uyên ương.”

Chàng trai trẻ dạ ran, nhanh nhẹn dọn dẹp đống tro tàn của củi mù u rồi mở nắp tráp mây, lấy ra cây cưa nhỏ, con dao nạo bén ngót và bó thanh tre cật óng vàng đã được chẻ sẵn từ quê nhà Cổ Mộc.

Cụ Chung đón lấy thanh tre cật đầu tiên. Tre làm vành phải là phần cật già đanh của những cây tre ngà đực, thớ mịn, dẻo dai và không gãy dập. Cụ đặt thanh tre lên đùi, tay cầm dao nạo tỉ mỉ gọt từng lớp cật mỏng tang. Mỗi vành nón mang một kích cỡ khác nhau, từ vành miệng rộng nhất bên dưới thu nhỏ dần lên tận chóp nón, tổng cộng đúng mười sáu vành tròn tượng trưng cho vẻ đẹp viên mãn của trăng rằm tháng Tám.

Đôi mắt cụ trăm hai mươi chín tuổi nay đã mờ nhiều sau bao năm tháng gió sương, trước mắt như có một màn sương khói mỏng manh bao phủ. Cụ không thể nhìn rõ từng đường tơ kẽ tóc trên sống tre như thuở trai trẻ được nữa. Thế nhưng, từng đường dao gọt, từng nhịp kéo lướt qua thân tre lại chuẩn xác đến kinh ngạc. Mọi tinh hoa bách nghệ dường như đã dồn cả vào những đầu ngón tay thô ráp, chằng chịt vết chai sần qua hơn một thế kỷ gắn bó với nghề chằm nón.

Đầu ngón tay cái của cụ miết nhẹ trên thân nan tre. Chỗ nào còn hơi gợn, cụ lại nghiêng lưỡi dao khẽ gọt một đường mỏng như cánh ve. Chỗ nào tre cứng, cụ dùng hơi ấm lòng bàn tay uốn nắn từ tốn. Từng sợi phoi tre li ti rơi lả tả xuống mặt đất, để lộ ra những thanh nan tròn xoe, bóng bẩy như những sợi cước lớn.

“Vành thứ nhất… vành thứ hai…” Cụ lẩm bẩm đếm từng vòng cung.

Sau khi nạo phẳng, cụ Chung dùng một đoạn cút tre tròn để uốn nan thành từng vòng tròn khép kín, hai đầu nan gối lên nhau chừng nửa tấc rồi dùng sợi cước trong suốt khâu néo lại thật chặt chẽ. Dưới bàn tay kiên nhẫn của lão nghệ nhân, những vòng tre tròn vành vạnh lần lượt ra đời, xếp ngay ngắn từ lớn đến nhỏ trên manh chiếu cói.

Gió sông Lam thổi qua gian chái phụ xua bớt cái oi nồng của buổi xế chiều. Mặt trời bắt đầu ngả bóng về phía dãy núi xa, nhuộm đỏ cả một góc trời Thạch Thất. Mười lăm vành nón đã hoàn thành tinh xảo, chỉ còn lại vành thứ mười sáu – chiếc vành nhỏ nhất nằm sát chóp nón, vừa mảnh dẻ lại vừa đòi hỏi độ chuẩn xác tuyệt đối để giữ dáng cho toàn bộ khung nón bài thơ.

Cụ Chung nheo mắt nhìn tia nắng cuối ngày le lói rọi qua khe liếp. Cụ cầm lấy cây cưa nhỏ bằng sắt tây để cắt bớt phần đuôi nan tre thừa. Lưng còng gập xuống, ngón tay run run kẹp chặt mối nối. Đôi mắt mờ đục nhìn bóng tre chập chờn dưới ánh tà dương, đầu cưa nhấp nhô từng nhịp ngắn.

Bất chợt, lưỡi cưa nhỏ sượt qua mép nan trượt ra ngoài, cọ mạnh vào gốc ngón tay cái của cụ.

Một vệt rách sâu hiện ra, giọt máu đỏ tươi rỉ ra ngoài thớ da nhăn nheo, nhỏ xuống phiến nan tre trắng ngà.

“Ông nội!”