Chương 33: Đường tơ sợi mây

Gió bấc cuối mùa thổi ràn rạt qua rặng tre ngà ven sông Đáy, mang theo hơi ẩm nằng nặng của những ngày cuối xuân đất Bắc. Chiếc xe con của đoàn thanh tra tỉnh vừa rồ ga cuốn theo làn bụi mờ mất hút sau rặng xoan đầu làng, để lại khoảng sân đình An Hòa một bầu không khí im phỏng phao đến nghẹt thở.

Chủ nhiệm Bùi Đắc Khoát đứng chết trân bên gốc đa, chiếc mũ cối kẹp dưới nách đã bẹp rúm từ lúc nào vì bàn tay run rẩy bóp chặt. Mãi đến khi tiếng máy xe tắt hẳn, ông mới lảo đảo bước lại gần vợ chồng Bình, giọng méo xệch:

“Các… các đồng chí dại quá! Một nghìn chiếc làn mây xuất khẩu trong hai mươi lăm ngày! Cả cái huyện Chương Mỹ này, ngay cả hợp tác xã mây tre Thụy Hương có hai trăm tay thợ lành nghề ăn lương khoán của tỉnh cũng chưa chắc dám nuốt trôi chỉ tiêu ấy! Mùa này là mùa nồm, trời đất thì như trút nước vào ruột mây, phơi ba ngày không ráo một sợi, nan chưa kịp vào khuôn đã mốc xanh mốc đỏ từ trong tủy. Các đồng chí nhận cái này là đặt cổ toàn xã An Hòa vào tròng rồi!”

An nhìn sắc mặt tái mét của vị chủ nhiệm già, trong lòng thấu hiểu nỗi kinh hoàng của ông. Thời bao cấp, trễ hạn một chỉ tiêu ngoại thương không đơn thuần là câu chuyện phạt tiền hay trừ thưởng. Đó là bản án kỷ luật, là sự tắc trách làm tổn hại uy tín quốc tế, và nghiệt ngã nhất là nguy cơ toàn bộ năm tấn phân lân cùng hạn ngạch dầu hỏa thắp sáng của vụ chiêm xuân sẽ bị cắt sạch sành sanh. Không có phân bón thúc đòng, hàng trăm mẫu lúa bãi Soi và đồng chiêm trũng sẽ còi cọc, cái đói tháng ba ngày tám sẽ lại giáng xuống từng mái rạ xơ xác.

Nhưng An không hề bốc đồng khi gật đầu với Bình. Trong đầu cô, từng phương trình hóa sinh và quy trình công nghệ bảo quản lâm sản ngoài gỗ của thế kỷ hai mươi mốt đã bắt đầu vận hành, khớp nối chặt chẽ với những vật liệu rẻ tiền nhất của làng quê.

“Bác Khoát, bác bình tâm lại đã,” An cất tiếng, thanh âm trong trẻo mà vững vàng như đinh đóng cột giữa cơn gió lạnh. “Nếu làm theo cách cũ, phơi nắng nhờ trời, vót nan theo cảm tính thì mười ngày nữa chứ hai mươi lăm ngày chúng ta cũng nắm chắc phần bại. Nhưng Đội 3 dám nhận, nghĩa là đã nhìn ra con đường sống. Việc này không chỉ là cứu chỉ tiêu của xã, mà còn là cơ hội duy nhất để bà con Đội 3 đường hoàng có vật tư, có vải vóc mậu dịch mà không ai còn dám dị nghị nửa lời.”

Bình đứng sừng sững bên cạnh vợ, cánh tay rắn rỏi khẽ đặt lên bờ vai mảnh khảnh của cô như một lời khẳng định thầm lặng. Anh nhìn thẳng vào ông Khoát, giọng trầm đục:

“Chủ nhiệm cứ yên tâm giao quyền cho Đội 3. Tôi lấy danh dự người lính và sinh mạng chính trị của mình ra bảo đảm. Việc đầu tiên bây giờ là phải có nguyên liệu. Toàn bộ mây thô trong kho xã không đủ một phần ba chỉ tiêu, lại là mây tạp. Chiều nay, tôi sẽ dẫn anh em xuôi thuyền ngược sông Đáy lên vùng giáp ranh Ba Thá, Miếu Môn để vét sạch mây bánh tẻ đạt chuẩn.”

Nói là làm, ngay đầu giờ chiều, bến đò An Hòa đã rậm rịch bước chân. Trần Bình tập hợp sáu thanh niên vạm vỡ nhất Đội 3, trong đó có cả anh Vượng thợ mộc khéo tay. Hai chiếc thuyền nan lớn được chằng buộc cẩn thận, chuẩn bị sẵn sào chống, áo tơi lá và đèn bão.

Trước khi thuyền nhổ sào, An kéo Bình ra một góc khuất chân đê, cẩn thận dặn dò:

“Anh Bình, chỉ mua mây bánh tẻ, tuyệt đối không tham mây già hay mây non. Mây non nhiều nước, hàm lượng đường cao, đan lên sẽ teo tóp và sinh nấm mốc rất nhanh. Mây quá già thì xơ cứng, uốn quai sẽ giòn gãy. Anh chọn những dọng mây tròn đều, da bóng màu vàng rơm, gióng dài từ bốn mươi phân trở lên, bẻ thử đầu ngọn thấy dẻo quẹo như sợi gân bò mới lấy. Em cần ít nhất hai tấn mây tươi nguyên liệu.”

Bình chăm chú lắng nghe, ánh mắt dừng lại trên gương mặt lấm tấm vài giọt mưa phùn của vợ. Anh thò tay vào túi áo chấn thủ, lấy ra củ khoai dong nướng bọc trong mảnh lá chuối khô còn âm ấm, dúi vội vào tay An:

“Tôi nhớ rồi. Ở nhà trời trở rét, mình đừng lội nước lâu. Bể vôi cứ để dân quân họ gánh nước tôi đã dặn sẵn. Chậm nhất là chập tối mai thuyền sẽ về tới bến.”

Bàn tay thô ráp của người lính khẽ siết lấy những ngón tay thon thả của An một thoáng rồi buông ra. Anh nhảy phắt xuống mũi thuyền, tiếng sào cắm đánh “sụp” một tiếng dứt khoát vào lòng bùn sông Đáy. Hai con thuyền nan xé màn sương mù mịt mùng, rẽ sóng ngược dòng nước đỏ ngầu phù sa.

*

Suốt hai ngày Bình đi vắng, Hoài An không nghỉ ngơi lấy một khắc. Khó khăn lớn nhất của nghề mây tre đan vụ đông xuân ở miền Bắc chính là hiện tượng nồm ẩm. Độ ẩm không khí thường xuyên vượt ngưỡng 90%, nền nhà đá hoa hay sân gạch toát mồ hôi ướt nhoẹt. Sợi mây tự nhiên chứa nhiều tinh bột và đường thực vật, chỉ cần gặp khí ẩm ủ kín trong vài ngày là nấm mốc Aspergillus và Penicillium sẽ sinh sôi nảy nở, tạo thành những quầng đen thâm sì từ tận trong lõi nan, không thuốc tẩy nào rửa sạch được. Muốn xuất khẩu sang thị trường Đông Âu khắt khe, lô hàng buộc phải giữ được màu vàng ngà óng ả nguyên thủy và độ ẩm không được vượt quá ngưỡng mười hai phần trăm.

Để giải quyết bài toán hóc búa này, An lập tức biến khoảng sân sau rộng rãi của nhà kho hợp tác xã thành một khu xưởng thực nghiệm liên hoàn với ba công đoạn mang tính cách mạng.

Công đoạn thứ nhất: Giải trừ mầm mốc từ gốc rễ.

An huy động chị Đượm và các chị em trong đội phụ nữ đào hai hố đất lớn, lót bạt nilông dày làm bể ngâm tạm thời. Cô cho hòa tan vôi tôi vào nước giếng khơi, gạn lấy phần nước vôi trong có độ kiềm nhẹ vừa đủ.

Chị Đượm vừa quấy thùng nước vôi sủi bọt ùng ục vừa thắc mắc:

“An ơi, từ đời các cụ đến giờ, tao chỉ thấy người ta ngâm mây dưới bùn ao cả tháng trời cho thối hết vỏ ngoài rồi mới vớt lên vót. Mày đem ngâm nước vôi thế này, liệu mây có bị bở rạc ra như bã trầu không?”

An cười, vừa thoăn thoắt kiểm tra độ lắng của bể nước vừa giải thích:

“Ngâm bùn ao mất cả tháng trời, chúng ta làm sao kịp hai mươi lăm ngày hả chị? Hơn nữa, bùn ao làm sợi mây bị xỉn màu, mùi hôi tanh bám vào thớ nan không bao giờ hết, chuyên viên ngoại thương họ ngửi thấy là gạt phăng ngay. Nước vôi trong này có tính kiềm, vừa làm sạch lớp màng nhớt bên ngoài, vừa trung hòa và rút hết lượng đường tự nhiên trong ruột gióng mây ra. Không còn chất đường nuôi dưỡng, nấm mốc và mọt tre sẽ không có cửa mà bén mảng!”

Công đoạn thứ hai: Xông hơi thảo mộc tự nhiên.

Ngay cạnh bể vôi, An cho dựng một buồng xông kín gió bằng khung tre phủ bạt kín mít. Thay vì dùng lưu huỳnh độc hại vốn là thứ vật tư xa xỉ bị nhà nước quản lý nghiêm ngặt, An cho thu gom hàng chục gùi bồ kết khô, vỏ bưởi già và lá xoan phơi héo từ các vườn nhà trong xóm. Quả bồ kết nướng giòn chứa lượng lớn saponin có khả năng kháng khuẩn, ức chế bào tử nấm cực mạnh, khi hun khói chậm sẽ bọc lấy từng thớ mây một lớp màng bảo vệ vô hình, lại để lại mùi thơm ấm nồng đặc trưng của thảo mộc đồng quê.

Công đoạn thứ ba, và cũng là công đoạn sống còn nhất: Giàn sấy trấu đối lưu nhiệt độ thấp.

Không thể trông chờ vào vài ba tia nắng yếu ớt của trời nồm, An quyết định tự tạo ra “mặt trời nhân tạo”. Cô nhờ ông cụ giáo Khiêm – người có uy tín và vốn chữ nghĩa sâu rộng – cùng mấy bác thợ già Đội 3 xây một hệ thống lò sấy ngầm dưới lòng đất bằng gạch mộc và đất sét trộn rơm băm. Lò sử dụng nhiên liệu là trấu mục và mùn cưa – thứ phụ phẩm chất đống như núi bên cạnh cối xay lúa của hợp tác xã mà chẳng ai thèm ngó ngàng.

Khói và nhiệt nóng từ buồng đốt trấu được dẫn qua hệ thống ống dẫn ngoằn ngoèo bằng ống bương chôn ngầm dưới mặt đất, tản đều nhiệt lượng qua các khe hở của giàn tre bên trên mà không hề bốc khói đen làm ám muội sợi mây. Nhiệt độ trên giàn sấy luôn được duy trì ổn định ở mức bốn mươi lăm đến năm mươi độ C. Luồng khí nóng khô liên tục bốc lên, gặp luồng gió tự nhiên tạo thành dòng đối lưu nhiệt tuần hoàn, rút kiệt hơi ẩm trong từng dọng mây một cách từ tốn, giúp sợi nan khô giòn bên ngoài nhưng ruột vẫn giữ nguyên độ dẻo dai hoàn hảo, không hề bị rạn nứt hay giòn gãy.

Đến chập tối ngày thứ hai, khi ngọn lửa trong lò trấu bắt đầu bén đều, tỏa ra hơi ấm nồng nàn đẩy lùi cái giá buốt ẩm ướt của đêm nồm, thì tiếng tù và từ bến đò bỗng rúc lên từng hồi giòn giã.

“Thuyền về rồi! Anh Bình đưa mây về rồi bà con ơi!”

Tiếng chị Đượm reo toáng lên đầu ngõ xua tan màn đêm tĩnh mịch. An vội buông chiếc que cời lửa, quàng vội tấm khăn len sờn mép chạy một mạch ra bến đò.

Dưới bến sông, hai chiếc thuyền nan chìm sâu trong mép nước đang từ từ cập bờ. Trên khoang thuyền, những bó mây vàng óng ả được chằng buộc gọn gàng, xếp cao lùm lùm. Trần Bình nhảy ào xuống dòng nước buốt ngang bắp chân, nhanh nhẹn cột dây neo vào gốc sung già. Toàn thân anh ướt sũng vì sương đêm và nước bắn, vạt áo chấn thủ đẫm bùn đất, đôi môi tím tái vì lạnh nhưng đôi mắt lại sáng rực như than hồng.

Nhìn thấy An chạy xuống mép nước, Bình bước vội lên bờ, giọng khàn đặc vì cản gió suốt chặng đường dài:

“An! Đủ hai tấn mây bánh tẻ loại một! Toàn mây rừng Miếu Môn, gióng dài trên sáu mươi phân, dẻo quánh! Tôi phải tranh nhau với cánh thu mua của ty thủ công nghiệp Hà Đông mới ôm trọn được đấy!”

Nhìn những vệt xước rướm máu do gai mây cào trên cánh tay vạm vỡ và đôi bàn tay lạnh ngắt của chồng, An nghẹn ngào. Cô không màng đến những ánh mắt xung quanh, vội rút chiếc khăn tay trong túi áo cẩn thận lau đi vệt bùn bám trên trán anh, giọng run run:

“Anh vất vả quá… Về lò sấy ngay đi, em đã nấu sẵn nồi nước gừng đường đỏ và luộc nồi sắn nóng rồi. Mọi giàn sấy, bể ngâm em đã chuẩn bị xong xuôi cả, chỉ đợi mây của anh về là nổi lửa!”

Bình nhìn sâu vào mắt vợ, một nụ cười đầm ấm xua tan mọi mệt nhọc nở trên môi anh. Giữa đêm đen lạnh giá bên bờ sông Đáy, hai bàn tay họ khẽ chạm vào nhau, truyền sang nhau một luồng sinh khí nóng bỏng và niềm tin không gì lay chuyển nổi.

*

Ngay đêm hôm đó, chiến dịch “hai mươi lăm ngày đêm vì màu cờ sắc áo” của Đội 3 chính thức mở màn.

Để sản xuất một nghìn chiếc làn mây đạt chuẩn loại A trong thời gian kỷ lục, An hiểu rằng không thể để mỗi người tự làm từ đầu đến cuối một chiếc làn theo lối tiểu nông truyền thống. Làm như vậy, người đan chặt tay thì làn nhỏ, người đan lỏng tay thì làn to, kích thước cọc cạch, trăm cái trăm vẻ, chuyên viên kiểm định chỉ cần liếc qua là đánh trượt toàn bộ.

Giải pháp của An là: Chuyên môn hóa dây chuyền sản xuất tuyệt đối.

Gian tiền tế của ngôi đình làng An Hòa được trưng dụng làm đại bản doanh. Dưới sự đồng ý của ông Khoát, Đội 3 được cấp thêm bốn chiếc đèn măng-xông sáng rực như ban ngày, treo lơ lửng trên các vì kèo gỗ lim. Mùi dầu hỏa hăng hắc quyện với mùi thơm the the của bồ kết nướng và hương trấu sấy tạo nên một bầu không khí lao động hừng hực chưa từng thấy.

An chia lực lượng hơn bốn mươi xã viên thành bốn tổ chuyên trách nhịp nhàng như các bánh răng của một cỗ đồng hồ: