Chương 7: Bí Ẩn Mạng Men Rạn

Cụ Ngọ Doãn Đăng khép hờ mí mắt, bàn tay giữ chặt mảnh gốm men lam giữa không trung, ngăn dòng xôn xao đang chực bùng lên nơi sân lò Cái Sơn. Cụ cảm nhận từng hơi thở nặng trĩu của đám thợ thuyền cùng tiếng nấc nghẹn ngào từ góa phụ Lụa. Làn gió sớm mang theo hơi nước ngai ngái từ lòng rạch thổi qua tà áo lụa đũi mộc mạc, làm lay động chòm râu bạc dài chấm ngực.

— Chuyện độc chất này liên quan đến tính mạng bao người và danh dự cả xóm gốm, không thể phỏng đoán vu vơ giữa thanh thiên bạch nhật. — Cụ cất giọng trầm ấm, dứt khoát trấn an mọi người. — Chú Hai Lãm đưa cháu Lụa vào nhà nghỉ ngơi. Cô Đoan cầm bọc rơm bổi, đi theo tôi vào phòng giám định.

Nói đoạn, cụ Đăng quay người, bước từng bước khoan thai qua bậc thềm gạch tàu rêu phong dẫn vào gian buồng phía sau lò nung cổ. Đây là nơi cụ dành trọn nhiều thập kỷ để nghiên cứu men gốm và lưu giữ các thư tịch cổ truyền của phường thợ sông Cửu Long. Căn phòng biệt lập, lát ván sao dày dặn, các cánh cửa sổ gỗ đều khép kín nhằm ngăn gió lộng và bụi bặm bên ngoài. Giữa phòng kê chiếc bàn gỗ thao lao mộc láng bóng, bên trên đặt sẵn giá kính lúp viền đồng thau, mấy chiếc đĩa sứ trắng tinh cùng bộ dụng cụ khảo nghiệm nhỏ nhắn bằng sừng và gỗ mun.

Cụ Đăng nhẹ nhàng đặt ba mảnh gốm men lam thu hồi từ đáy vụng Vàm Cỏ Lau lên tấm lụa điều trải giữa bàn. Cụ ngồi xuống ghế tựa, hít sâu một hơi theo phép điều tức để tâm trí phẳng lặng như mặt nước hồ thu, rồi kéo chiếc kính lúp viền đồng thau về phía mình.

Lê Thục Đoan cẩn thận đặt chiếc cặp da và gói rơm bổi lót hàng đã khô ráo lên góc bàn. Cô ghé sát lại gần, đôi mắt tinh anh không giấu nổi vẻ tò mò lẫn căng thẳng:

— Thưa cụ Ngọ, gốm men rạn họ Trần nức tiếng khắp Nam Kỳ bởi độ bền chắc và tiếng ngân trong như chuông. Cháu vẫn chưa hiểu bằng cách nào mà độc thảo có thể ẩn nấp trong lớp men sứ bóng loáng kia được?

Cụ Đăng mỉm cười đôn hậu, tay nâng mảnh gốm vỡ áp sát vào tròng kính phóng đại. Dưới ánh sáng vàng dịu của ngọn đèn bấc đậu phộng, từng đường nứt tế vi đan xen như mạng nhện hiện lên rõ mồn một. Cụ xoay nhẹ mảnh vỡ, đưa chiếc dùi gỗ mun nhỏ chỉ vào từng kẽ chỉ sẫm màu:

— Cô Đoan hãy nhìn vào mạng lưới rạn chân chim này. Người đời nhìn vào chỉ thấy vẻ đẹp cổ kính của kỹ thuật rạn men, nhưng kẻ làm nghề gốm như lão này hiểu rõ từng bước sinh thành của nó. Để tạo ra món gốm men rạn, thợ nung phải đưa phôi vào lò nung rực lửa, đẩy nhiệt độ lên quá một ngàn độ C. Ở ngưỡng nhiệt kinh hồn ấy, xương đất và men chảy hòa quyện, mọi tạp chất hay hợp chất hữu cơ thảo mộc nếu có sẵn trong nguyên liệu chắc chắn đều bị thiêu rụi thành tro bụi, chẳng thể nào tồn tại.

Thục Đoan chăm chú lắng nghe, ngón tay bất giác siết chặt cây bút máy trong túi áo:

— Nghĩa là nước men khi ra khỏi miệng lò hoàn toàn tinh khiết, không hề mang theo chút độc tính nào?

— Hoàn toàn chuẩn xác, — Cụ Đăng gật đầu, ánh mắt ngời sáng nét duy lý thực nghiệm. — Khi mẻ gốm nguội dần, độ co rút chênh lệch giữa xương đất bên trong và lớp men thủy tinh bên ngoài mới sinh ra các vết nứt tế vi tự nhiên. Mạng lưới nứt ấy chính là mạng men rạn. Độc chất không thể pha vào men trước khi nung, mà cặn lắng màu nâu sẫm đọng lại nơi kẽ nứt này chỉ có thể được kẻ gian ngâm tẩm nguội sau khi thành phẩm đã ra lò.