Chương 20: Cẩm nang bên bếp lửa

Ánh vàng kim từ những dòng chữ Nôm cổ và đường nét nông cụ kỳ ảo trong thức hải cụ Tạ Đình Khang khẽ ngưng đọng, lắng sâu vào từng nếp nghĩ già nua. Mùi cám rang ngầy ngậy trên chảo gang vẫn vấn vương quanh cánh mũi, đem theo hơi ấm xua tan giá rét buốt nhói đang tràn qua bờ giậu. Cụ Khang chầm chậm mở mắt, nhìn tàn tro hồng rực dưới kiềng sắt ba chân, lòng nhẹ bẫng tựa hạt thóc vừa sảy sạch trấu lép.

Chớm sang tháng Chạp, mùa đông giáng xuống triền đê sông Mã đợt rét ngọt sắc buốt nhất năm. Sáng sớm, sương muối phủ một lớp trắng xoá như bột vôi trên khắp bãi bồi, làm héo rũ những vạt cỏ dại ven chân sóng. Thế nhưng, bước chân cụ Khang rảo qua dãy chuồng lợn của Hợp tác xã Đông Sơn lại thấy lòng ấm sực. Dưới chân ba mươi chín con lợn chuồng lớn và sáu con góc chuồng thí nghiệm là lớp đệm rơm nếp dày dặn, khô ráo, thơm nồng mùi nắng cũ. Từng ô chuồng đều bốc lên làn hơi ấm ngọt dịu từ những máng gỗ sung bánh tẻ chứa đầy bổi men thảo mộc đang độ ngấu. Đàn lợn bốn mươi lăm con béo tròn núc ních, da dẻ ửng hồng, thảnh thơi dũi mõm vào góc máng rồi lăn kềnh ra nền rơm ngủ khò, chẳng màng đến ngọn gió bấc rít gắt gao ngoài bờ tre.

Đêm về, sương lạnh buông dày đặc ngoài liếp nứa. Dưới chái bếp nhỏ của hai ông cháu, chảo gang đúc lại đỏ đượm than củi nhãn. Bên chiếc bàn con ghép bằng ván thông mộc, ngọn đèn dầu hỏa tỏa ra vầng sáng vàng óng ả. Cụ Khang ngồi tựa lưng vào cột cái, tay mân mê chuỗi hạt muồng đã nhẵn bóng, cất giọng trầm ấm đọc từng lời khoan thai:

“Mận này, ghi cho kỹ chỗ rang cám khử ẩm. Củi nhãn hay củi trấu đều phải giữ ngọn lửa liu riu, đảo đũa cả phải tròn tay theo một chiều. Khi cám ngả màu vàng rơm, ngửi thấy mùi ngòn ngọt như mật mía nướng thì hạt gạo cũ mới thực sạch độc mốc hàn khí. Còn rễ cỏ sữa bãi bồi đào về, sau khi rửa sạch phù sa phải sao vàng hạ thổ, cứ ba phần rễ khô thì gia giảm hai phần vỏ đậu xanh lòng phơi nỏ…”

Ngồi đối diện ông, Tạ Thị Mận cặm cụi cúi đầu bên cuốn sổ tay bìa bọc nhật trình báo cũ. Đôi bàn tay nhỏ nhắn rám nắng của cô bé mười sáu tuổi nắn nót đưa từng nét mực tím học trò đều tăm tắp. Đôi mắt đen láy của Mận ngời lên vẻ thông tuệ, chốc chốc lại ngước nhìn ông gật đầu dạ ran:

“Cháu nhớ rồi ông ạ. Nước sắc rễ cỏ sữa hòa cùng nước tro nếp trong thùng gỗ sung phải giữ ấm bằng nhiệt độ bàn tay ngâm nước ấm, nếu nóng quá men rơm nếp sẽ bị chín non mà chết ngạt, còn nguội quá thì bổi lá sắn hóa chua gắt sinh sình bụng.”

Cụ Khang khẽ mỉm cười, chòm râu bạc rung rinh. Đứa cháu gái mồ côi của cụ mấy tháng nay tiến bộ vượt bậc đến ngỡ ngàng. Không chỉ thuộc làu từng thứ cây cỏ nơi bãi bồi ven đê, Mận còn thuần thục điều khiển ngọn lửa chái bếp. Vừa viết xong một đoạn, con bé đã thoăn thoắt đứng dậy bước tới bên kiềng sắt. Bàn tay thon thả cầm chiếc đũa cả tre già lia từng đường mềm mại, nhịp nhàng quanh lòng chảo gang. Khói cám bốc lên mỏng manh, hạt cám ngô lẫn trấu xào xạc cọ vào thành gang nghe giòn tan như tiếng chim lách chách đầu hồi. Chẳng đợi cụ nhắc, Mận ghé mũi hít nhẹ một hơi rồi nhanh tay gạt bớt hai thanh than đượm sang góc bếp, nhoẻn cười nói:

“Độ lửa này cám đã ngậm đủ hơi ấm rồi ông nhỉ. Mùi men bách nghệ trong bồ ủ ngoài hiên lúc này cũng vừa hé mùi chua ngọt tựa cơm rượu nếp cái, sáng mai đem trộn bổi cho đàn lợn là vừa độ nhất.”

Cụ Khang gật đầu, ánh mắt ánh lên niềm tự hào khôn xiết. Con bé đã thực sự hiểu được cái hồn của lúa ngô, cây cỏ đồng đất quê nhà.

Đúng lúc ấy, ngoài ngõ vang lên tiếng bước chân giẫm lạo xạo trên lối sỏi lẫn tiếng gọi rụt rè:

“Thưa cụ Khang… Cụ với em Mận đã nghỉ lưng chưa ạ?”

Cụ Khang ngẩng lên, nhận ra dáng người vạm vỡ của Trịnh Hữu Lãm đang đứng khép nép bên bờ giậu nứa. Anh ta mặc chiếc áo bông chần cũ kỹ cài khuy cẩn thận, trên đầu đội mũ nồi len, hai bàn tay nâng niu một bọc giấy dầu cùng ấm tích ủ trong giỏ nan bọc rơm.