Chương 9: Hai đáy một tấc lòng

Ánh sáng vàng vọt hắt ra từ chiếc đèn lồng bịt vải chàm chỉ vừa đủ soi rõ hai cỗ thùng đấu dâu đang nằm sóng đôi trên mặt bàn thợ xẻ. Không gian xưởng mộc nửa đêm tĩnh mịch đến rợn ngợp, chỉ còn nghe tiếng gió bấc rít qua khe nứa và hơi thở nghẹn ngào, dồn dập vì uất ức của Lại Hữu Tĩnh.

Cụ Lại Bá Khiêm lặng lẽ buông tay khỏi đầu gậy trúc ngà. Cụ nghiêng mình về phía trước, đưa bàn tay gầy guộc nổi rõ từng đường gân xanh khẽ miết lên mép gỗ dâu non còn vương bụi cưa. Gương mặt đồi mồi của cụ trầm xuống, từng nếp nhăn giãn ra sâu hoắm dưới quầng sáng le lói.

“Chắt Tĩnh, giơ cao đèn lồng lại đây, giữ chặt lấy đầu thước thợ cho ta.”

Giọng cụ Khiêm hạ thật thấp, trầm ấm nhưng đanh gọn như mũi đục chạm vào thớ gỗ già. Hữu Tĩnh giật mình khẽ dạ một tiếng, vội vàng nâng vạt áo lau mồ hôi rịn trên trán, hai tay run run cầm chắc chiếc thước thợ áp sát vào mép gỗ.

Cụ Khiêm rút thanh gạt đồng gia truyền từ thắt lưng ra, dùng cạnh vát sắc sảo làm cữ đo, cẩn trọng đặt dọc theo thành trong của cỗ thùng đấu thứ nhất. Từng cử chỉ của người thợ già chín mươi hai tuổi chuẩn xác đến lạ lùng, nhẹ nhàng mà dứt khoát.

“Nhìn kỹ đi cháu.” Cụ Khiêm khẽ chỉ đầu que đồng vào góc mộng mang cá phía trong đáy thùng. “Kích thước phủ bì bốn mặt ngoài đều đúng tám tấc sáu phân, vuông vức hình chóp cụt không lệch một ly so với khuôn mẫu tổ tiên. Nhưng hãy xem lòng cỗ này: thành gỗ bên dưới bị nạo mỏng tang, ván đáy chỉ dày chừng nửa đốt ngón tay, lại được ghép thụt sâu xuống dưới. Cơi nới thêm đúng một tấc lòng sâu.”

Hữu Tĩnh ghé sát mắt nhìn theo đường que đồng của cụ cố, đôi môi cắn chặt:

“Thưa Cụ cố, như vậy là cỗ này lòng sâu hoắm, hạt thóc đổ vào sẽ bị nuốt chửng, phải bù thêm đúng hai phần bát thóc mới gạt phẳng được miệng!”

“Phải.” Cụ Khiêm thở dài, ánh mắt đượm vẻ xót xa. “Đó là cỗ đấu dùng để thu lúa tô của tá điền và góa phụ nghèo khó. Đong vào lòng sâu thì người nghèo kiệt quệ, mồ hôi nước mắt chảy ròng ròng mà vẫn mang tiếng nợ nần.”

Đoạn, cụ Khiêm chuyển que gạt đồng sang cỗ thùng đấu thứ hai nằm bên cạnh. Ngón tay khẳng khiu của cụ gõ nhẹ lên mặt đáy:

“Cộc... cộc...”

Âm thanh phát ra đanh đặc, tù túng. Cụ bảo Hữu Tĩnh dịch thước thợ đo từ miệng đấu xuống mặt gỗ đáy. Thước chưa chạm đến độ sâu thường lệ đã khựng lại.

“Còn cỗ này, đáy thùng lại được độn thêm một miếng gỗ dâu dày dặn, nâng cao đáy lên gần một lóng tay. Lòng đấu nông choèn, hẹp hòi. Đong mười bát thóc vào đây thì miệng đã đầy có ngọn, chỉ cần đưa que gạt ngang là hụt đi đúng hai phần bát thóc.”

Đôi mắt cụ Khiêm ánh lên nỗi đau đáu của người cả đời tôn thờ nếp nhà và nghề mộc chân chính:

“Cỗ lòng nông này chính là thứ chúng dùng để phát chẩn hạt giống mùa giáp hạt và trả công thợ bạn. Thu vào thì dùng đáy mỏng lòng sâu để vơ vét cho đẫy, phát ra thì dùng đáy dày lòng nông để bớt xén từng hạt ngọc của trời. Cùng một kích cỡ ngoài mắt nhìn, mà bên trong lại giấu hai cỗ lòng tráo trở.”